به گزارش حیات به نقل از ایرنا، باغ‌های ایرانی به عنوان جلوه‌ای از پیوند هنر معماری، طبیعت و دانش بومی ایرانیان، همواره نقشی مهم در شکل‌گیری هویت تاریخی و فرهنگی شهرهای کشور داشته‌اند، مجموعه‌هایی که در طراحی آن‌ها علاوه بر زیبایی بصری، اصولی همچون مدیریت هوشمندانه منابع آب، سازگاری با شرایط اقلیمی و ایجاد فضایی برای آرامش و زیست اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است.
این باغ‌ها در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران، جلوه‌ای برجسته‌تر از هنر سازگاری انسان با طبیعت به شمار می‌روند و بخشی از میراث ارزشمند معماری و تمدن ایرانی را بازتاب می‌دهند.
استان خراسان جنوبی نیز به دلیل پیشینه تاریخی، اقلیم خاص و برخورداری از دانش بومی در مدیریت منابع طبیعی از مناطق شاخص کشور در زمینه شکل‌گیری باغ‌های تاریخی به شمار می‌رود که بنابر آمار موجود، ۱۱۹ باغ تاریخی در این استان شناسایی شده که ۶۵ مورد آن در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، ظرفیتی ارزشمند که از پیوند دیرینه معماری، فرهنگ و طبیعت در این خطه حکایت دارد.
در این میان، باغ‌های تاریخی بیرجند از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند و باغ‌های اکبریه، رحیم‌آباد، شوکت‌آباد، امیرآباد، بهلگرد، معصومیه، بهارستان و منظریه از جمله مجموعه‌های شاخص این شهر محسوب می‌شوند. همچنین باغ و عمارت اکبریه نیز به دلیل ارزش‌های تاریخی و معماری، همراه با هشت باغ ایرانی دیگر در سال ۱۳۹۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید و نام خراسان جنوبی را در میان دارندگان میراث جهانی باغ ایرانی قرار داد.
در کنار این مجموعه‌های ارزشمند، باغ و کوشک امیرآباد که با نام باغ امیریه نیز شناخته می‌شود یکی از جلوه‌های شاخص معماری باغ ایرانی در شرق کشور است. مجموعه‌ای تاریخی با پیشینه‌ای متعلق به دوره قاجار که علاوه بر برخورداری از عناصر معماری سنتی، نمونه‌ای قابل توجه از هوشمندی گذشتگان در بهره‌گیری از منابع آب و سازگاری با شرایط اقلیمی مناطق کویری به شمار می‌رود.
این باغ تاریخی در پنج کیلومتری غرب بیرجند و در روستای امیرآباد واقع شده با وسعت ۱۴۶ هزار و ۲۶۹ مترمربع، یکی از مجموعه‌های گسترده و شاخص تاریخی منطقه محسوب می‌شود، باغ امیریه در دوم اسفند ۱۳۷۶ با شماره ثبت ۱۹۶۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و مجموعه‌ای از عناصر طبیعی، معماری و تأسیسات سنتی را در خود جای داده است.
ساختار این مجموعه از سه بخش اصلی باغ، عمارت چهارکاج و حیاط ورودی تشکیل شده است. بخش باغ شامل کوشک مرکزی، عمارت کلاه‌فرنگی و فضای سبز گسترده‌ای با درختان کهنسال و گونه‌های متنوع گیاهی است. درختان انار، چنار و کاج در کنار گل‌های زینتی و درختان میوه، فضای طبیعی و چشم‌نوازی ایجاد کرده‌اند که در کنار بناهای تاریخی، جلوه‌ای از زیبایی باغ ایرانی را به نمایش می‌گذارد.
شاخص‌ترین بنای این مجموعه، کوشک هشت‌ضلعی آن است که در موقعیتی مرکزی در میان باغ قرار گرفته و از نظر معماری، یکی از عناصر برجسته مجموعه به شمار می‌رود. این بنا در ۲ طبقه احداث شده و با برخورداری از پلکان داخلی، دالان و شاه‌نشینی با پلان چلیپایی، نمونه‌ای از معماری سنتی ایرانی را به نمایش می‌گذارد، سادگی در طراحی، پرهیز از تزئینات پرهزینه و استفاده از آرایه‌های آجری با نقوش هندسی از ویژگی‌های معماری این کوشک است ویژگی‌هایی که در عین سادگی، زیبایی و هماهنگی خاصی به بنا بخشیده‌اند.
عمارت کلاه‌فرنگی نیز از دیگر بناهای این مجموعه است که در گذشته محل اسکان صاحب باغ بوده و در کنار کوشک، ساختار معماری و کارکردی باغ را تکمیل می‌کرده است، بخش چهارکاج نیز که در گذشته محل سکونت خدمه مجموعه بوده، نام خود را از چهار درخت کاج کهنسال موجود در محوطه گرفته است، درختانی که به دلیل گستردگی تاج و سایه‌اندازی حتی در روزهای گرم تابستان نیز فضای خنک و دلپذیری در حیاط ایجاد می‌کنند.
یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد باغ امیریه، برخورداری از ۲ رشته قنات با منابع و ویژگی‌های متفاوت است قنات نخست، آب شیرین خالق‌آباد را از محدوده دامنه‌های رشته‌کوه باقران به باغ می‌رساند و قنات دوم با سرچشمه‌ای در محدوده فرودگاه بیرجند، پس از طی مسافتی حدود ۲۰ کیلومتر در داخل باغ به سطح زمین می‌رسد، آب این قنات شور است و در گذشته برای آبیاری باغ‌ها و اراضی کشاورزی منطقه مورد استفاده قرار می‌گرفته است.
وجود این ۲ رشته قنات در کنار سامانه سنتی انتقال آب با استفاده از لوله‌های سفالی و شیب‌بندی حساب‌شده، نشان‌دهنده دانش مهندسی و مدیریت منابع آب در دوره‌های گذشته است، همچنین در این مجموعه آب در بخش‌هایی از مسیر به‌صورت زیرزمینی هدایت می‌شده تا ضمن جلوگیری از تبخیر و هدررفت، امکان استفاده بهینه از منابع محدود آبی فراهم شود، رویکردی که اهمیت آن در اقلیم خشک و کم‌آب بیرجند دوچندان است.
باغ امیریه پیش از انقلاب اسلامی در مالکیت امیرمعصوم‌خان شیبانی قرار داشت و پس از پیروزی انقلاب به بنیاد مستضعفان واگذار شد و دانشگاه بیرجند نیز در سال ۱۳۶۰ و در دوره ریاست غلامحسین رونقی، این مجموعه را خریداری کرد و از آن به‌عنوان باغ آموزشی بهره گرفت، با گذشت زمان و تغییر نیازهای دانشگاه، ضرورت ساماندهی و احیای ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و گردشگری این مجموعه مورد توجه قرار گرفت.
روند مرمت و احیای باغ امیریه از سال ۱۳۹۷ و در دوره ریاست احمد خامسان در دانشگاه بیرجند آغاز شد، اقدامی که با هدف صیانت از میراث تاریخی، ساماندهی فضاهای موجود و بازگرداندن مجموعه به چرخه بهره‌برداری فرهنگی، اجتماعی و گردشگری دنبال شد در این مسیر، بخش‌هایی از بناها و محوطه باغ مرمت و بازسازی شد و تلاش شد ضمن حفظ ساختار و هویت معماری تاریخی، زمینه استفاده عمومی از ظرفیت‌های آن فراهم شود.
بر اساس طرح مرمت و احیای این مجموعه که با همکاری مشاور مورد تایید میراث فرهنگی تهیه شده است کاربری‌های متنوعی از جمله اقامتگاه بوم‌گردی و رستوران سنتی چهارکاج، استخر پرورش ماهی و رستوران غذاهای دریایی، تفرجگاه و رستوران کلاه‌فرنگی، فضاهای اکوتوریسم، نگارخانه، اقامتگاه تشریفات اختصاصی کوشک و غرفه‌های صنایع دستی در حیاط ورودی پیش‌بینی شده است. تکمیل فاز نخست مرمت باغ نیز در اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۹ اعلام شد و روند ساماندهی و توسعه زیرساخت‌های آن در سال‌های بعد ادامه یافت.
امروز باغ امیریه علاوه بر ارزش‌های تاریخی و معماری، ظرفیت قابل توجهی برای تبدیل شدن به یکی از کانون‌های فرهنگی، رفاهی و گردشگری بیرجند دارد، مجموعه‌ای که احیای آن می‌تواند ضمن حفاظت از بخشی از میراث معماری خراسان جنوبی، زمینه حضور بیشتر شهروندان، گردشگران و علاقه‌مندان به تاریخ و فرهنگ را در این فضای ارزشمند فراهم کند.
در همین خصوص و با هدف معرفی ظرفیت‌های تاریخی، معماری و گردشگری باغ امیریه و آشنایی با اقدامات انجام‌شده برای مرمت، ساماندهی و بهره‌برداری از بخش‌های مختلف آن، جمعی از خبرنگاران و اصحاب رسانه در ادامه تور خبری دانشگاه بیرجند از این مجموعه بازدید کردند و از نزدیک در جریان روند احیا، پروژه‌های رفاهی و تفریحی و برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای توسعه فعالیت‌های آن قرار گرفتند.
رئیس مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه دانشگاه بیرجند در جریان بازدید خبرنگاران با تشریح روند ساماندهی این مجموعه اظهار کرد: باغ امیریه از باغ‌های قدیمی بیرجند به شمار می‌رود و بخش‌هایی از بناهای موجود در آن به دوره قاجار تعلق دارد، هرچند برخی شواهد تاریخی و تاسیساتی از قدمت بیشتر قسمت‌هایی از مجموعه حکایت می‌کند.
آغاز روند احیای باغ امیریه با هدف بازگشت به چرخه بهره‌برداری
هادی صالح‌پور افزود: روند ساماندهی و احیای باغ امیریه از سال ۱۳۹۷ با هدف‌گذاری و پیگیری احمد خامسان، رئیس وقت دانشگاه بیرجند آغاز شد و رویکرد اصلی آن، صیانت از میراث تاریخی دانشگاه و بازگرداندن این مجموعه به چرخه بهره‌برداری بود.
وی ادامه داد: در این چارچوب، ایده تفکیک بخش کشاورزی و آموزشی از بخش تاریخی و فرهنگی مجموعه مطرح شد تا هر قسمت متناسب با ظرفیت و کاربری خود ساماندهی شود.
رئیس مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه بیرجند با اشاره به اقدامات انجام‌شده در دوره نخست مدیریت دانشگاه بیان کرد: با وجود محدودیت‌های اعتباری و شرایط ناشی از شیوع کرونا، اقدامات عمرانی و تاسیساتی گسترده‌ای در مجموعه انجام شد و این روند در دوره فعلی نیز با وجود محدودیت منابع ادامه دارد.
مرمت و بهسازی باغ امیریه ( امیرآباد) بدون دریافت کمک مالی از دستگاه‌های خارج از دانشگاه و با تکیه بر ظرفیت و توان مجموعه دانشگاه بیرجند انجام شده است
وی با قدردانی از تلاش بخش‌های مختلف دانشگاه بیان کرد: مرمت و بهسازی باغ بدون دریافت کمک مالی از دستگاه‌های خارج از دانشگاه و با تکیه بر ظرفیت و توان مجموعه دانشگاه بیرجند انجام شده است.
صالح‌پور درباره اقدامات عمرانی ماه‌های اخیر تصریح کرد: سنگ‌فرش مسیرها، کاهگل‌کاری، آجرچینی، گچ‌کاری، نورپردازی و مرمت بخش‌هایی از بناها از جمله اقداماتی است که با پیگیری دانشگاه انجام شده و تکمیل و تجهیز فضاهای مختلف نیز ادامه دارد.
کوشک هشت‌ضلعی؛ شاخص‌ترین عنصر معماری باغ ایرانی
یکی از بخش‌های شاخص باغ امیریه، عمارت کوشک است که در نقطه مرکزی مجموعه قرار دارد و از نظر معماری، جلوه‌ای از الگوی باغ ایرانی را به نمایش می‌گذارد.
وی در معرفی این بنا عنوان کرد: کوشک به ساختمانی گفته می‌شود که در میان فضای باز و باغ ساخته شده و در اطراف آن درختان و فضای سبز قرار دارند، این بناها معمولا از مهم‌ترین عناصر معماری و بصری باغ‌های تاریخی ایرانی هستند.
رئیس مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه بیرجند افزود: کوشک باغ امیریه دارای پلان هشت‌ضلعی است و در نقطه مرکزی مجموعه قرار گرفته است به‌گونه‌ای که از نظر موقعیت، یکی از بخش‌های شاخص و اصلی باغ به شمار می‌رود.
وی با اشاره به اهمیت حفظ ویژگی‌های معماری سنتی در روند مرمت تصریح کرد: در این مجموعه تلاش شده است تناسبات و ساختار معماری بناها حفظ شود و ارتباط میان عمارت، فضای سبز و عناصر آبی باغ همچنان قابل مشاهده باشد.
سامانه انتقال آب؛ جلوه‌ای از دانش بومی در معماری کویری
صالح‌پور با تشریح شیوه سنتی انتقال آب در باغ امیریه بیان کرد: در باغ‌های ایرانی مناطق کویری، به دلیل تبخیر زیاد و محدودیت منابع آبی از روش‌های خاصی برای انتقال و مدیریت آب استفاده می‌شد.
وی اضافه کرد: در باغ امیریه بخشی از مسیر انتقال آب با استفاده از لوله‌های سفالی و به‌صورت زیرزمینی طراحی شده بود تا آب با بهره‌گیری از شیب و اختلاف سطح، بدون نیاز به پمپ و تجهیزات مکانیکی در مسیر حرکت کند.
رئیس مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه بیرجند ادامه داد: این شیوه در بخش‌هایی از باغ امکان ایجاد جریان آب و حتی فواره طبیعی را فراهم می‌کرده است.
وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای معرفی این سامانه تاریخی عنوان کرد: در جریان مرمت مجموعه تلاش شد مسیرهای قدیمی انتقال آب احیا شود اما به دلیل نفوذ ریشه درختان به داخل برخی مسیرها و هزینه بالای بازسازی کامل آن‌ها، امکان احیای همه بخش‌ها فراهم نشد.
صالح‌پور افزود: بخشی از مسیر برای آشنایی بازدیدکنندگان با ساختار تاسیسات قدیمی نمایان شده است و شواهد موجود نشان می‌دهد برخی از لوله‌های سفالی به اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجار تعلق دارند.
۲ رشته قنات؛ مدیریت منابع آب شیرین و شور
وی وجود ۲ رشته قنات با ویژگی‌های متفاوت را از ظرفیت‌های مهم این مجموعه دانست و یادآور شد: یکی از این قنات‌ها آب شیرین را از محدوده روستای خالق‌آباد به باغ منتقل می‌کند و مالکیت آن متعلق به دانشگاه بیرجند است.
رئیس مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه بیرجند افزود: قنات دوم از محدوده فرودگاه سرچشمه می‌گیرد و پس از طی مسیری حدود ۲۰ کیلومتری، آب شور آن در محدوده باغ امیریه به سطح زمین می‌رسد.
آب قنات به ۲ صورت شیرین و شور در بخش‌های مختلف کشاورزی و آبیاری باغ امیریه بیرجند مورد استفاده قرار می‌گرفته و این شیوه بهره‌گیری از منابع آبی متفاوت، نمونه‌ای از دانش بومی گذشتگان در مدیریت آب در مناطق کم‌آب بوده است
وی ادامه داد: آب قنات شیرین و شور با توجه به ویژگی‌های خود در بخش‌های مختلف کشاورزی و آبیاری مورد استفاده قرار می‌گیرند و این شیوه بهره‌گیری از منابع آبی متفاوت، نمونه‌ای از دانش بومی گذشتگان در مدیریت آب در مناطق کم‌آب است.
صالح‌پور در ادامه بازدید، بخش‌های مختلف مجموعه از جمله عمارت ارگ کلاه‌فرنگی، عمارت کوشک، مجتمع چهارکاج، سوئیت‌های در حال ساخت با عنوان سراچه‌ها، مظهر قنات آب شور، سکوهای آلاچیق، زمین بازی کودکان و باغ آموزشی را معرفی کرد.
وی با اشاره به برنامه‌های توسعه‌ای باغ امیریه گفت: بخشی از فضاهای مجموعه با مشارکت بخش خصوصی و در قالب قرارداد سرمایه‌گذاری برای بازسازی و بهره‌برداری در اختیار سرمایه‌گذار قرار گرفته است.
از چهارکاج تا سراچه‌ها؛ توسعه زیرساخت‌های رفاهی و گردشگری
رئیس مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه بیرجند افزود: ایجاد سفره‌خانه سنتی، فضاهای فرهنگی و هنری و اقامتگاه از جمله برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای این بخش است تا در نهایت مجموعه‌ای گردشگری با امکانات متنوع پذیرایی و اقامت در باغ امیریه شکل بگیرد.
وی تاکید کرد: مالکیت مجموعه همچنان در اختیار دانشگاه بیرجند است و بهره‌برداری از بخش واگذارشده در چارچوب مفاد قرارداد انجام می‌شود.
صالح‌پور با اشاره به تلاش‌های انجام‌شده برای آماده‌سازی این بخش اظهار کرد: در جریان ساماندهی اولیه، حجم زیادی از نخاله‌ها و مواد اضافی از محوطه خارج شد و بخش‌هایی از فضا که در گذشته وضعیت مناسبی نداشتند، مرمت و بازسازی شدند.
وی همچنین از شناسایی و احیای یک حوض قدیمی در جریان عملیات مرمت خبر داد و گفت: این حوض در زمان بازسازی مجموعه شناسایی شد و تلاش کردیم با حفظ ساختار و ویژگی‌های پیشین، آن را دوباره احیا کنیم.
بهره‌گیری از ظرفیت باغ برای فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی
رئیس مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه بیرجند با تبیین برنامه دانشگاه برای افزایش بهره‌برداری عمومی از فضاهای تاریخی باغ امیریه عنوان کرد: تلاش شده است بخش‌های مختلف این مجموعه به‌گونه‌ای ساماندهی شوند که علاوه بر حفظ ارزش تاریخی، امکان استفاده شهروندان و دستگاه‌های اجرایی از آن‌ها فراهم شود.
وی یادآور شد: اقدامات مربوط به بهبود سیستم گرمایش و سرمایش این بنا انجام شده و برنامه‌ریزی برای تجهیز آن به‌عنوان اتاق جلسات مدیران و دستگاه‌های اجرایی استان در دستور کار قرار دارد.
صالح‌پور ادامه داد: این فضا اکنون به‌صورت آزمایشی و با رزرو قبلی و به طور خصوصی قابل استفاده است و هزینه بهره‌برداری از آن به صورت رزرو اختصاصی و کمتر از ۱۰۰ نفر ساعتی یک میلیون تومان تعیین شده است، کارکنان دانشگاه بیرجند نیز از ۵۰ درصد تخفیف برخوردار هستند.
تغییر رویکرد در بهره‌برداری از باغ امیریه
اما یکی از محورهای مهم در روند احیای باغ امیریه، تغییر رویکرد در بهره‌برداری از این مجموعه تاریخی و فراهم کردن امکان استفاده عمومی از ظرفیت‌های آن است، مجموعه‌ای که در سال‌های گذشته بیشتر با کارکردهای دانشگاهی، آموزشی و کشاورزی شناخته می‌شد و امکان بهره‌مندی شهروندان از فضای آن محدود بود.
رئیس مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه بیرجند در این باره اظهار کرد: باغ امیریه ظرفیت ارزشمندی برای استفاده شهروندان و گردشگران دارد و همواره این پرسش از سوی مردم مطرح می‌شد که چرا چنین مجموعه زیبایی در دسترس عموم قرار ندارد و امکان بازدید و استفاده از آن فراهم نیست.
در رویکرد جدید باغ امیریه تلاش شده زمینه استفاده خانواده‌ها، گروه‌ها و علاقه‌مندان از فضای باغ فراهم شود و متقاضیان بتوانند با هماهنگی و رزرو قبلی از امکانات مجموعه بهره‌مند شوند
وی افزود: در رویکرد جدید تلاش شده است زمینه استفاده خانواده‌ها، گروه‌ها و علاقه‌مندان از فضای باغ فراهم شود و متقاضیان بتوانند با هماهنگی و رزرو قبلی از امکانات مجموعه بهره‌مند شوند.
صالح‌پور ساماندهی بخش‌هایی از فضاهای بلااستفاده باغ را یادآور شد و افزود: تعدادی از اتاق‌ها و فضاهای فرسوده و متروکه مجموعه نیز در ماه‌های اخیر مورد بازسازی قرار گرفته‌اند تا با احیای آن‌ها، ظرفیت‌های بیشتری برای بهره‌برداری از باغ ایجاد شود.
وی ادامه داد: در کنار مرمت بناها، ساماندهی محوطه و بهسازی مسیرهای دسترسی نیز در دستور کار قرار گرفت و اقداماتی از جمله اصلاح مسیرهای تردد، نورپردازی و پاکسازی بخش‌هایی از مجموعه انجام شد.
تنوع گیاهی و درختان کهنسال باغ امیریه
رئیس مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه بیرجند با اشاره به ظرفیت‌های کم‌نظیر طبیعی و اکولوژیکی این مجموعه بیان کرد: باغ امیریه علاوه بر ارزش‌های تاریخی و معماری، از تنوع گیاهی قابل توجهی برخوردار است
وی درباره قدمت درختان کهنسال این باغ عنوان کرد: چنارهای این مجموعه با قدمتی حدود ۳۰۰ سال، از کهنسال‌ترین موجودات زنده شهر بیرجند به شمار می‌روند و بخشی از سرمایه طبیعی و هویت تاریخی این باغ هستند.
وی با اشاره به ظرفیت تولید محصولات باغی در این مجموعه گفت: پسته، زرشک، انگور و عناب از محصولات اصلی باغ امیریه هستند که در کنار تنوع درختان و پوشش گیاهی، بر ارزش کشاورزی و زیست‌محیطی این مجموعه افزوده‌اند.
باغ امیریه بیرجند در کنار برخورداری از ارزش‌های تاریخی و معماری، ظرفیت‌های قابل توجهی برای توسعه فعالیت‌های فرهنگی، رفاهی و گردشگری دارد، اقدامات انجام‌شده در این مجموعه نشان می‌دهد که روند احیای آن تنها به مرمت بناهای تاریخی محدود نمانده و ساماندهی محوطه، بهسازی زیرساخت‌ها و فراهم کردن زمینه بهره‌برداری متناسب با ظرفیت‌های باغ نیز مورد توجه قرار گرفته است.
تداوم این روند با توسعه فضاهای رفاهی، احیای عناصر تاریخی و مشارکت بخش خصوصی می‌تواند زمینه حضور بیشتر شهروندان و گردشگران را در این مجموعه فراهم کند، ظرفیتی که در صورت تحقق برنامه‌های پیش‌بینی‌شده، باغ امیریه را از یک اثر تاریخی ارزشمند به فضایی زنده برای تعاملات فرهنگی و اجتماعی و یکی از مقاصد گردشگری بیرجند تبدیل خواهد کرد.
نظر شما