به گزارش حیات به نقل از ایرنا، با آغاز سال تحصیلی جدید، بازار لوازم التحریر و نوشت افزار به یکی از پرترددترین و تأثیرگذارترین عرصههای اقتصادی و فرهنگی تبدیل میشود، دفاتر، کیفها، مدادها و جلد کتاب ها، هر یک رسانهای خاموش اما نفوذ ناپذیرند که ساعتهای متمادی در دست کودکان و نوجوانان قرار دارند.
با این حال، نگاهی گذرا به ویترین لوازم التحریر فروشیها نشان میدهد که میداندار اصلی این بازار، نه قهرمانان و نمادهای اصیل ایرانی، بلکه کاراکترها یا همان شخصیت های انیمیشنی هالیوودی، ژاپنی و غربی نظیر باربی، مرد عنکبوتی، بتمن، بنتن و انیمیشنهای ترند جهانی هستند.
این تسخیر همهجانبه، فراتر از یک سادهانگاری تجاری، گویای یک «خلاء راهبردی» عمیق در زنجیره ارزش صنایع فرهنگی و آموزشی کشور است، کارشناسان و جامعهشناسان بارها هشدار دادهاند که نوشتافزار، نخستین سنگ بنای جامعهپذیری و شکلگیری الگوی ذهنی کودکان است.
کودک ایرانی در سنین شکلگیری شخصیت، روزانه ساعتها با تصاویری مانوس میشود که هیچ سنخیتی با فرهنگ، اسطورهها، ارزشها و زیستبوم او ندارند، این فرآیند بهتدریج به خودباختگی فرهنگی، فاصله گرفتن از ریشهها و پذیرش بیچون و چرای الگوهای فکری بیگانه منجر میشود.
این چالش در استانها و شهرهای دارای هویت تاریخی عمیق نظیر زنجان، ابعاد نگرانکنندهتری به خود میگیرد.
در این میان زنجان با پیشینهای درخشان در حوزههای مختلف تمدنی، مفاخر برجستهای چون شیخ ابوالحسن خرقانی، سهروردی، ملاکریم زنجانی و صنایعی منحصر بهفرد چون ملیلهکاری، رخدادهای تاریخی ارزشمندی مثل حماسه حسینی (پایتخت شور و حسینی) و مناظر طبیعی و فرهنگی بینظیر دارد، اما سهم این عناصر هویتساز در طراحی دفاتر و اقلام تحصیلی دانشآموزان زنجانی چقدر است؟
متأسفانه بررسیهای میدانی نشان میدهد که سهم تولیدات بومی در این بازار عملا ناچیز و در حد صفر است.
در همین راستا، گفت و گو با خانوادههایی که در فصل تهیه لوازمالتحریر با چالشهای انتخاب روبهرو هستند، نیز نشان میدهد که والدین نیز میان «الزامات بازار» و «دغدغههای فرهنگی» گرفتار شدهاند.
در این میان، برخی از والدین با اشاره به فشار اقتصادی و غلبه کالاهای ارزانقیمت خارجی بر بازار، بر این باورند که نبود گزینههای با کیفیت و بومی، آنها را ناچار به خرید محصولات حاوی شخصیت های بیگانه کرده است.
یک مادر زنجانی که در یکی از مغازه های سطح شهر در حال خرید نوشت افزارهای مورد نیاز فرزندان محصل خود است گفت: بسیار مایل هستیم که فرزندمان با نمادهای فرهنگی و قهرمانان داستانهای اصیل ایرانی آشنا شود، اما وقتی به قفسههای فروشگاهها نگاه میکنیم، تنها تصاویر شخصیت های انیمیشنی معروف را میبینیم که گاهی قیمت های بسیار پایین تری نسبت به محصولات باکیفیت داخلی دارند.
این شهروند زنجانی ادامه داد: در واقع، نبود تنوع در طراحیهای بومی و قیمتگذاری نامناسب، ما را به سمت انتخابهای غیرفرهنگی سوق میدهد.
از سوی دیگر، بخشی از والدین با رویکردی تربیتی، بر خطرات نفوذ ناخودآگاه این فرهنگها تأکید دارند.
یک پدر زنجانی نیز در این باره اظهار داشت: نگرانی اصلی در این خصوص، تغییر الگوهای رفتاری فرزندانمان است، وقتی کودک تمام دنیای خود را در قالب شخصیتهای غربی میبیند، نوعی بیگانه پنداشتن هویت خود را تجربه میکند.
وی اضافه کرد: بنابراین نیاز داریم که در کیف مدرسه فرزندمان، نشانههایی از افتخار به تاریخ، هنر و میراث ملیمان وجود داشته باشد تا در مسیر رشد، ریشههای خود را گم نکند.
به واقع خلاء موجود در بازار نوشت افزار، فرصتی است که از آن برای تزریق فرهنگ بیگانه به ذهن نسل آینده استفاده میشود.
خانوادهها نسبت به ترویج نمادهای فرهنگی بیگانه در لوازمالتحریر حساس باشند
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان در این خصوص معتقد است که خانوادهها باید نسبت به نمادها و عناصر فرهنگی بیگانه که در قالب لوازمالتحریر، پوشاک و سایر محصولات فرهنگی در بازار عرضه میشود، آگاهی و حساسیت بیشتری داشته باشند.
جعفر محمدی اظهار داشت: اگر در گذشته موضوعی با عنوان «تهاجم فرهنگی» یا «شبیخون فرهنگی» مطرح بود که بیشتر ناظر بر ترویج ارزشهای غربی بود، در سالهای اخیر هجمه دیگری نیز از سوی شرق و به طور مشخص فرهنگ شرق آسیا و کره جنوبی شکل گرفته است که بیشتر در حوزه موسیقی، فیلم، سریال و محصولات فرهنگی خود را نشان میدهد.
وی اظهار داشت: در حوزه موسیقی، «کیپاپ» به یک مساله جدی در حوزه فرهنگی کشور تبدیل شده و یکی از راههای شیوع این فرهنگ، استفاده از نمادهاست که بیشتر در قالب لباس، لوازمالتحریر، جلد دفتر و کتاب و سایر محصولات فرهنگی نمود پیدا میکند.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان ادامه داد: با نگاهی به بازار لوازمالتحریر میتوان مشاهده کرد که بسیاری از نمادها و عناصر فرهنگی، چه غربی و چه شرقی، که با ارزشهای ایرانی و اسلامی ما منافات دارد، در حال ترویج است.
محمدی با بیان اینکه خانوادهها با بسیاری از این نمادها آشنایی ندارند، افزود: برخی نمادهای مرتبط با مسائل جنسی، شیطانپرستی و موارد مشابه به صورت کاملاً زیرپوستی و از طریق همین محصولات در حال ترویج است.
وی تصریح کرد: زمینه آشنایی کودکان و نوجوانان با برخی از این نمادها پیش از این از طریق انیمیشنها فراهم شده و اکنون این موارد در قالب نمادهای مختلف در لوازم فرهنگی و حتی پوشاک عرضه میشود؛ بنابراین خانوادهها باید نسبت به این موضوع توجه بیشتری داشته باشند.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان یکی از راهکارهای مقابله با این مساله را افزایش آگاهی خانوادهها عنوان کرد و گفت: خانوادهها باید مطالعه و شناخت خود را درباره این مسائل افزایش دهند و از سوی دیگر دستگاههای فرهنگی نیز باید نسبت به این موضوع حساس باشند و از ترویج مواردی که با ارزشهای جامعه مغایرت دارد، جلوگیری کنند.
محمدی خاطرنشان کرد: متأسفانه بسیاری از نوجوانان و جوانان ما تحت تأثیر این فرهنگها قرار گرفتهاند و این فرهنگ در قالب گروههای موسیقی و محصولات فرهنگی مختلف در جامعه در حال جا انداختن خود است.
وی یکی دیگر از مسیرهای ورود این فرهنگ را لوازم التحریر عنوان کرد و افزود: کافی است خانوادهها گشتی در نمایشگاهها و فروشگاههای لوازمالتحریر داشته باشند تا با حجم قابل توجهی از محصولات خارجی با اشکال، طرحها و عناصر فرهنگی مختلف مواجه شوند.
ترویج مصرفگرایی در کنار آثار فرهنگی
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان در ادامه با اشاره به ابعاد اقتصادی موضوع گفت: لوازم التحریر خارجی در بسیاری از موارد نیاز واقعی دانشآموزان نیست و تنوع ابزارها به اندازهای زیاد شده است که بسیاری از آنها شاید اساساً مورد استفاده دانشآموز قرار نگیرد.
محمدی افزود: دانشآموزان و خانوادهها در بازار با انواع و اقسام لوازمالتحریر مواجه میشوند که بسیاری از آنها کاربرد ضروری ندارند و تبلیغ، عرضه و ارائه این محصولات طبیعتاً زمینه خرید آنها را فراهم میکند.
وی ادامه داد: از این منظر، در کنار آثار فرهنگی، نوعی فرهنگ مصرف بیرویه نیز قابل مشاهده است، بهگونهای که مصرف بیش از حد و اسراف را در جامعه ترویج میکند.
محمدی با اشاره به شرایط اقتصادی کشور افزود: در شرایط اقتصادی موجود، ضروری است در صورت امکان از خروج ارز از کشور جلوگیری شود و هرچه اقبال به لوازمالتحریر خارجی، به ویژه در انواع غیرضروری آن، بیشتر باشد، بطور طبیعی از منظر اقتصادی نیز با چالش مواجه خواهیم شد.
وی تأکید کرد: از این منظر وظیفه همه ماست که با ورود بی رویه این محصولات مقابله کنیم و هر دستگاهی نیز وظیفه خاص خود را دارد، وظیفه ما در حوزه فرهنگ، فرهنگسازی و آگاهسازی جامعه است.
نوشتافزارها؛ از ابزار آموزشی تا ویترین هویت فرهنگی کودکان
مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان زنجان نیز ادامه داد: بازار نوشتافزار در آستانه سال تحصیلی، تنها محل خرید دفتر و مداد نیست؛ قهرمانان و شخصیتهایی که روی کیف، دفتر، جامدادی و دیگر لوازمالتحریر کودکان و نوجوانان نقش میبندند، بخشی از دنیای ذهنی و فرهنگی آنان را شکل میدهند؛ موضوعی که ضرورت توجه بیشتر به تولید و ترویج نوشتافزارهای ایرانی و شخصیتهای ملی را دوچندان میکند.
حجتالاسلام علیرضا عیسیخانی افزود: همزمان با روزهای منتهی به آغاز سال تحصیلی، بازار نوشتافزار بار دیگر شاهد حضور گسترده محصولاتی است که بسیاری از آنها با تصاویر و شخصیتهای شناختهشده فیلمها و انیمیشنهای خارجی عرضه میشوند، محصولاتی که به دلیل رنگآمیزی جذاب، طراحی متنوع و حضور مداوم این شخصیتها در رسانهها، توجه کودکان و نوجوانان را به خود جلب میکنند.
وی با اشاره به اهمیت نوشت افزار در زندگی روزمره کودکان و نوجوانان گفت: نوشت افزار دیگر تنها یک ابزار آموزشی نیست، بلکه تصاویر و شخصیتهای درج شده روی آن میتواند در شکلگیری علایق و الگوهای ذهنی کودکان نیز اثرگذار باشد.
وی افزود: محصولات دارای شخصیتهای خارجی به دلیل حضور گسترده در فیلمها، انیمیشنها، بازیها و فضای مجازی، برای کودکان شناختهشدهتر هستند و همین آشنایی میتواند در انتخاب کیف، دفتر، جامدادی و سایر لوازمالتحریر تأثیرگذار باشد.
قهرمانان ایرانی؛ نیازمند معرفی و تبلیغ بیشتر
عیسی خانی با تأکید بر ضرورت معرفی چهرهها و قهرمانان فرهنگی ایران افزود: شخصیتهایی همچون فردوسی، حافظ، سعدی و پروین اعتصامی و قهرمانان شاهنامه، ظرفیت ارزشمندی برای تولید محصولات فرهنگی ویژه کودکان و نوجوانان دارند، اما برای اینکه این شخصیتها به الگوهای محبوب نسل جدید تبدیل شوند، باید با زبان و قالبهای جذاب و امروزی معرفی شوند.
وی ادامه داد: صرف چاپ تصویر یک شخصیت ایرانی روی دفتر یا کیف کافی نیست، باید این شخصیتها در قالب داستان، پویانمایی، بازی، کتاب، محصولات فرهنگی و رسانهای به کودکان معرفی شوند تا ارتباط عمیقتر و ماندگارتری با آنها برقرار کنند.
مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان زنجان، به ضرورت حمایت از تولیدکنندگان نوشتافزار ایرانی اشاره کرد و گفت: تولید کنندگان داخلی برای حضور موفق در بازار، علاوه بر حمایت، نیازمند طراحی جذاب، کیفیت مناسب، قیمت رقابتی و تبلیغات گسترده هستند.
وی اظهار داشت: در حال حاضر برخی محصولات ایرانی با نمادها و شخصیتهای ملی تولید میشوند، اما در بسیاری از موارد به دلیل تولید محدود، قیمت تمامشده بالا و تبلیغات ناکافی، توان رقابت با محصولات وارداتی را ندارند.
عیسی خانی تصریح کرد: اگر انتظار داریم خانوادهها و کودکان به سمت ایراننوشت حرکت کنند، باید محصول ایرانی از نظر جذابیت، کیفیت و قیمت نیز بتواند انتخابی قابل رقابت در بازار باشد.
وی با اشاره به نقش دستگاههای فرهنگی و رسانهها در این زمینه اظهار داشت: معرفی فرهنگ و قهرمانان ایرانی باید از سنین کودکی آغاز شود و این کار نیازمند همکاری خانوادهها، مدارس، تولیدکنندگان، رسانه ها و مجموعههای فرهنگی است.
مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان زنجان، خاطرنشان کرد: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز میتواند با بهرهگیری از ظرفیت ادبیات کهن، داستانهای ایرانی و شخصیتهای فرهنگی و تاریخی، در تولید و معرفی محتوای جذاب برای کودکان و نوجوانان نقش مؤثری ایفا کند.
وی خاطرنشان کرد: دفتر و کیف مدرسه شاید ساده به نظر برسند، اما کودک هر روز با تصاویر آنها زندگی میکند؛ بنابراین توجه به محتوای بصری این محصولات میتواند فرصتی برای تقویت شناخت کودکان از فرهنگ، ادبیات و قهرمانان ایرانی باشد.
چرا نوشتافزار ایرانی در رقابت با نمونههای خارجی عقب مانده است؟
یک جامعهشناس نیز در تشریح دلایل استقبال کمتر از نوشتافزار ایرانی، با تأکید بر اینکه این مساله تنها به کیفیت یا قیمت محصولات بازنمیگردد، گفت: از منظر جامعهشناسی، نخریدن نوشتافزار ایرانی را باید حاصل مجموعهای از عوامل ساختاری، فرهنگی و کنشی دانست و نمیتوان آن را صرفابا مفهوم «خودتحقیری» یا پایین بودن کیفیت محصولات توضیح داد.
علی ذوالقدر، افزود: نوشتافزار برای کودکان و نوجوانان صرفا رفع یک نیاز مصرفی نیست، بلکه با موضوعاتی مانند هویت، منزلت اجتماعی و جایگاه فرد در میان همسالان ارتباط پیدا میکند و یکی از دلایل مهم این مسئله را میتوان در نگاه «پیر بوردیو» به مصرف به عنوان نوعی سرمایه نمادین و همچنین نقش ذائقه در تمایزهای اجتماعی جستوجو کرد.
ذوالقدر ادامه داد: در این چارچوب، استفاده از نوشتافزار خارجی میتواند برای برخی خانوادهها و دانشآموزان نشانهای از مدرن بودن، برخورداری از کیفیت جهانی یا حتی جایگاه اقتصادی و فرهنگی خانواده تلقی شود، در مقابل، نوشتافزار ایرانی گاهی نه به عنوان یک انتخاب هویتی، بلکه صرفا به عنوان گزینهای ارزانتر دیده میشود.
این جامعهشناس با اشاره به نقش مدرسه به عنوان یک میدان اجتماعی اظهار داشت: دانشآموز فقط خودکار و دفتر نمیخرد، بلکه در بسیاری از موارد میخواهد در جمع همسالان پذیرفته شود، اینکه چه کیف، کتاب، لوازم و نوشتافزاری دارد، در برخی گروههای سنی به بخشی از هویت اجتماعی او تبدیل میشود.
وی افزود: این فشار همسالان و مناسبات حاکم بر میدان مدرسه موجب میشود برای گروههای سنی بهویژه هفت تا ۱۵ سال، و در مقیاسی گستردهتر تا ۱۸ سال، برخی برندهای خارجی به عنوان محصولی جذاب، با حال و متفاوت شناخته شوندریال در حالی که محصول داخلی ممکن است در ذهن برخی از آنها، به اشتباه، نماد عقبماندگی تلقی شود. بنابراین انتخاب در این حوزه تا حدی تحت تأثیر فشار اجتماعی قرار دارد و صرفاً انتخابی اقتصادی نیست.
ضعف در تولید نشانه و روایت برای محصولات ایرانی
ذوالقدر در ادامه با اشاره به مساله جهانیشدن ارزشها و اهمیت نشانهها در مصرف افزود: در این زمینه میتوان از دیدگاههای «ژان بودریار» درباره ارزش نشانهها نیز استفاده کرد، امروز شخصیتهای انیمیشن، قهرمانان ورزشی و شخصیتهای فرهنگی جهانی به بخشی از محصولات کودکان و نوجوانان تبدیل شدهاند.
وی افزود: در اسباببازی، نوشتافزار و دیگر محصولات کودک و نوجوان، شخصیتهایی مانند هالک، مرد عنکبوتی، باربی و بسیاری از کاراکترهای انیمیشنی و سینمایی حضور دارند و به این محصولات معنا و جذابیت میدهند، مساله این است که ما در تولید روایت و طراحی شخصیت برای محصولات ایرانی هنوز نتوانستهایم به اندازه کافی موفق عمل کنیم.
این جامعهشناس اظهار داشت: ما هنوز نتوانستهایم قهرمانان خود را به شکل مناسب معرفی و طراحی کنیم و از ظرفیت شخصیتهای تاریخی، ملی، فرهنگی و حتی قهرمانان معاصر برای ساخت محصولات جذاب استفاده کنیم، به عنوان نمونه، شخصیتهایی مانند رستم یا قهرمانان ملی و همچنین شهید سردار قاسم سلیمانی و دیگر قهرمانان ملی میتوانند در قالبهای مناسب فرهنگی و هنری به شخصیتهایی قابل استفاده برای محصولات کودک و نوجوان تبدیل شوند.
وی ادامه داد: حتی ظرفیت شخصیتها و قهرمانانی که در سالهای اخیر در حوادث مختلف مورد توجه جامعه قرار گرفتهاند نیز میتواند در تولید محصولات فرهنگی مورد استفاده قرار گیرد، اینکه چنین ظرفیتهایی کمتر در طراحی نوشتافزار و محصولات کودک دیده میشود، نشاندهنده ضعف در حوزه نشانه شناسی، روایتپردازی و تبدیل سرمایه فرهنگی به محصول جذاب است.
بیاعتمادی نهادی و تجربه مصرفکننده
ذوالقدر یکی دیگر از عوامل مؤثر را «اعتماد نهادی» عنوان کرد و گفت: در کنار عوامل فرهنگی، یک تصویر ذهنی منفی درباره بخشی از محصولات داخلی شکل گرفته است، تصویری که بر اساس آن، محصول ایرانی الزاماً کیفیت و دوام کافی ندارد.
وی افزود: تجربههای نامطلوب مصرفکنندگان، تبلیغات ضعیف، بیثباتی استانداردها و عرضه برخی محصولات ایرانی که کیفیت اولیه مناسبی داشتهاند اما دوام و استمرار لازم را نداشتهاند، در شکلگیری این ذهنیت نقش داشته است، در نتیجه، کلیشه «محصول داخلی بیکیفیت است» در بخشی از خانوادهها و دانشآموزان شکل گرفته و بازتولید میشود.
این جامعهشناس تأکید کرد: این بیاعتمادی صرفاً به یک محصول خاص مربوط نیست، بلکه ریشه در تجربه تاریخی خانوادهها و دانشآموزان از مصرف کالاهای ایرانی دارد، اگر نهادهای نظارتی نتوانند استانداردهای دقیق و مستمر را تضمین کنند، اعتماد مصرفکننده نیز بهسادگی شکل نمیگیرد.
ریشهیابی این معضل نشان میدهد که عدم حمایت هدفمند از صنایع خلاق، ضعف در زنجیره تولید انیمیشن و شخصیتپردازی بومی، هزینههای بالای تولید و چاپ، و نبود پیوند میان نهادهای فرهنگی متولی با بخش خصوصی و کارخانجات تولید نوشتافزار، از مهمترین موانع پیشرو است.
طراحان و تولیدکنندگان داخلی اغلب توان رقابت اقتصادی با رقبای خارجی یا نمونههای کپیشده و ارزانقیمت قاچاق را ندارند و از سوی دیگر، بسترسازی لازم برای معرفی و تجاریسازی قهرمانان مدرن ایرانی صورت نگرفته است.
پر کردن این خلاء بزرگ، دیگر یک انتخاب سلیقهای نیست، بلکه یک ضرورت انکارناپذیر در راستای امنیت فرهنگی و صیانت از سرمایههای ملی است.
حرکت به سمت تولید نوشتافزار ایرانی-اسلامی نیازمند یک عزم ملی و منطقهای است؛ مشارکتی متوازن میان آموزش و پرورش، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و اتحادیههای صنفی و تولیدی استانها تا با تلفیق هنر گرافیک مدرن، فناوریهای نوین چاپ و روایتگری جذاب، نوشتافزار بومی را نه به عنوان کالایی شعاری، بلکه به عنوان محصولی جذاب، باکیفیت و رقابتی به دست کودکان این مرز و بوم برسانند.
انتهای پیام//
نظر شما