به گزارش حیات، سمنان شهری است که بخشی از هویت و شکلگیری آن را باید در نسبت مردم با آب جستوجو کرد؛ شهری با اقلیم خشک و بارش اندک که تامین آب در آن، طی قرنها به دانشی پیچیده و مشارکتی تبدیل شد. آب در اینجا فقط از دل قنات جاری نمیشد، با قاعده و نوبت تقسیم، در استخرها ذخیره و از جویها به محلهها و باغها هدایت میشد؛ نظمی که ادامه زندگی و آبادانی شهر را در شرایط کمآبی امکانپذیر میکرد.
تامین آب در این شهر طی قرنها به دانش، تجربه و همکاری اجتماعی نیاز داشته است؛ دانشی که در قالب قناتها، آبانبارها، استخرها، جویها، پایابها، آسیابها، باغها و شبکههای انتقال آب به جا مانده و بخشی از هویت تاریخی این شهر را ساخته است.
حاصل این تجربه تاریخی، مجموعهای از قناتها، آبانبارها، استخرها، جویها، پایابها، آسیابها، باغها و شبکههای انتقال آب است که در کنار سازههای فنی، دانش بومی و قواعد اجتماعی خاص خود را شکل دادهاند. «پارا» یکی از جلوههای همین نظام است؛ سازوکاری که در آن حقابه، نوبتبندی و شیوه توزیع آب در چارچوبی عرفی سامان مییافت و مدیریت یک منبع محدود را به بخشی از زندگی اجتماعی مردم تبدیل میکرد.
«پارا» یکی از جلوههای نظام سنتی تقسیم آب در سمنان به شمار میرود؛ سازوکاری که در کنار جنبه فنی، با حقابه، نوبتبندی و قواعد عرفی برای توزیع آب پیوند داشت و نمونهای از شیوه مدیریت یک منبع محدود در جامعه محلی بود. نظام تقسیم آب به دلیل اهمیت آن برای آبادانی و کشت و کار کشاورزان، ساز و کار حسابشدهای داشت و افراد معتمد در تقسیم آب نقش داشتند که این سازوکار هنوز در بین کشاورزان بخشی از شهر سمنان کاربرد دارد.
اکنون همین میراث میتواند از یک موضوع تاریخی فراتر رود و به روایتی برای گردشگری تمدنی سمنان تبدیل شود؛ روایتی که به جای نمایش یک سازه منفرد، چگونگی شکلگیری و تداوم زندگی در یک اقلیم کمآب را برای گردشگر بازگو میکند.
«قانوندار» مورد اعتماد کشاورزان و صاحب اصلی دفتر ثبت نام افراد دارای حقابه از گذشتهها، «اِنگارنویس» که حقابه هر کشاورز را روی کاغذ(مَرِه) نگهداری میکند، «مرهدار» میزان حقابهها را به استخربان اعلام میکند، «پارابان» نگهبان رعایت حقابه افراد است، و «استخربان» مسوول تقسیم آب کشاورزان از منبع استخر است.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان سمنان معتقد است همین پیوند میان سازه، دانش و مناسبات اجتماعی، به میراث آب ارزش تمدنی میدهد و میتواند زمینهساز شکلگیری یکی از محورهای گردشگری استان باشد.
نظام تقسیم آب، بخشی از هویت تاریخی و تمدنی سمنان
جلال تاجیک روز چهارشنبه در گفتوگو با ایرنا بیان کرد: سمنان به واسطه اقلیم خشک خود طی قرنها تجربه ارزشمندی در تامین، انتقال، ذخیره و تقسیم آب به دست ویرده و این تجربه بخشی از هویت تاریخی و تمدنی استان است.
جلال تاجیک با اشاره به مجموعه عناصر مرتبط با آب افزود: قناتها، آبانبارها، استخرها، جویها، پایابها، آسیابها، باغها و شبکههای انتقال آب در ارتباط با یکدیگر معنا پیدا میکنند و مجموعهای را شکل میدهند که در آن دانش فنی، معماری و مشارکت اجتماعی درهم تنیده است.
«پارا» سازوکاری بر مبنای مسوولیت اجتماعی
وی، «پارا» را نمونهای از این سازوکار دانست و بیان کرد: پشت این نظام تنها یک سازه قرار ندارد، بلکه حقابهها، نوبتبندی، قواعد عرفی و مسوولیتهای اجتماعی، نوعی حکمرانی محلی آب را شکل میداده است.
وی یادآور شد: بخش مهمی از این میراث در کنار آثار قابل مشاهده، در حافظه مردم و دانش شفاهی نسلهای گذشته باقی مانده است؛ از اصطلاحات و روایتهای مربوط به آب تا شیوههای سنتی تقسیم و نگهداری آن.
ضرورت مستندسازی و تدوین «اطلس میراث آب سمنان»
تاجیک با تاکید بر ضرورت ثبت این بخش از میراث گفت: مرمت سازههای تاریخی به تنهایی کافی نیست و دانش، خاطرات، اصطلاحات و آیینهای مرتبط با آب نیز باید مستند شود.
وی تدوین اطلس میراث آب سمنان را اقدامی ضروری عنوان کرد و افزود: این اطلس با شناسایی قناتها، پاراها، آبانبارها، استخرها، جویها، باغها و دیگر عناصر مرتبط میتواند مبنایی برای پژوهش، حفاظت و برنامهریزی گردشگری باشد.
از قنات تا محلههای تاریخی؛ «مسیر میراث آب سمنان»
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی سمنان، یکی از پیشنهادهای مطرحشده برای بهرهگیری گردشگری از این ظرفیت، طراحی «مسیر میراث آب سمنان» است؛ مسیری که بتواند عناصر پراکنده این شبکه را به یکدیگر پیوند دهد و گردشگر را از قنات و مسیر انتقال آب به پارا، آبانبار، باغ و محلههای تاریخی برساند.
وی گفت: گردشگر امروز تنها به دنبال دیدن یک بنای تاریخی نیست، بلکه داستان، معنا و تجربه برایش اهمیت دارد و میراث آب میتواند شیوه زندگی مردم در یک اقلیم خشک و چگونگی مدیریت منابع را روایت کند.
طرح گردشگری «تجربه یک روز با پارابان»
تاجیک بیان کرد: طراحی «تجربه یک روز با پارابان»، ایجاد مرکز تجربه و موزه میراث آب و تولید محتوای مستند، پادکست و محتوای دیجیتال درباره دانش سنتی آب نیز از ظرفیتهای پیشنهادی برای تبدیل این موضوع به محصول گردشگری است.
تاجیک با اشاره به همین موضوع گفت: نسلهای گذشته در شرایط محدودیت منابع، با ایجاد قواعد، مشارکت اجتماعی و مدیریت محلی امکان تدویم زندگی را فراهم کردند و این تجربه میتواند برای امروز نیز آموزنده باشد.
الگویی برای سازگاری با اقلیم
این مسوول تاکید کرد: بازخوانی نظام سنتی آب سمنان فقط یک موضوع گردشگری نیست. در شرایطی که کمآبی به یکی از چالشهای مهم کشور تبدیل شده، تجربه جوامع گذشته در سازگاری با اقلیم و مدیریت منابع محدود میتواند موضوعی برای مطالعه و گفتوگو درباره تابویری و توسعه پایدار باشد.
برای پیشبرد این رویکرد، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان سمنان همکاری شهرداری، دانشگاه، جامعه محلی و بخش خصوصی را ضروری دانست و تشکیل کارگروه میراث آب و گردشگری را پیشنهاد کرد.
بازخوانی شبکه تاریخی، «پارا» تا استخرهای ششگانه
به گفته تاجیک، بهرهبرداری گردشگری باید با رعایت اصول حفاظتی انجام شود تا توسعه گردشگری به تخریب یا تغییر ماهیت عناصر تاریخی منجر نشود.
وی بیان کرد: سمنان اکنون میتواند با بازخوانی این شبکه تاریخی، از قنات و آبانبار گرفته تا «پارا» و استخرهای ششگانه، روایت متفاوتی از زندگی در اقلیم خشک ایران پیش روی گردشگران بگذارد؛ روایتی که در آن آب نه فقط یک عنصر طبیعی، بخشی از شکلگیری شهر، فرهنگ و مناسبات اجتماعی بوده است.
یادگاری تاریخی بهعنوان محور گردشگری کانونی در سمنان
مدیرکل میراث فرهنگی استان سمنان افزود: «پارا» میتواند یکی از نقاط کانونی این روایت باشد؛ میراثی ۷۰۰ ساله که ظرفیت آن را دارد تا از یک یادگار تاریخی به بخشی از مسیر گردشگری تمدنی سمنان تبدیل شود.
انتهای پیام//
نظر شما