به گزارش حیات به نقل از ایسنا، ناصرالدین‌شاه قاجار حوالی سال‌های ۱۲۳۰-۱۲۲۹ خورشیدی (۱۲۶۷ هجری قمری)، حاج علیخان حاجب‌الدوله را مأمور ساخت عمارت صاحبقرانیه یا جهان نما در باغ نیاوران می‌کند و سازه آن به دستور شاه «صاحبقرانیه» نامیده می‌شود. این کاخ پس از ناصرالدین‌شاه تحولات بسیاری را از سر می‌گذارند و بیش از یک دهه است که درهای آن بسته شده است. محسن طوسی، سرپرست اداره کل حفظ و احیاء بناها و محوطه‌های تاریخی وزارت میراث فرهنگی در این‌باره گفته است: «این کاخ ‌در دهه اخیر به سبب فرونشست و رانش زمین با آسیب‌هایی مواجه شده بود و مطالعات گسترده‌ای روی انجام  شده بود.»

به گفته سرپرست اداره کل حفظ و احیاء بناها و محوطه‌های تاریخی وزارت میراث فرهنگی، در گذشته تاریخی کاخ صاحبقرانیه، طراحی منظر جنوبی کاخ و استفاده از شیب‌بندی پلکانی با رویکرد سازه‌ای انجام شده بود که در اثر تحولات تارخی دوره‌های بعدی مخدوش و از بین رفت.

کشف جدید در کاخ صاحبقرانیه

اکنون، باستان‌شناسان در جریان اجرای طرح استحکام‌بخشی بستر زمین و مقاوم‌سازی سازه کاخ صاحبقرانیه در باغ نیاوران، لایه‌های پنهان تاریخی این مجموعه را آشکار کردند. تیم کاوش موفق شد برای نخستین‌بار بقایای معماریِ کاخِ گمشده «جهان‌نما» کاخ اولیه ناصرالدین‌شاه را که پیش ازبازسازی صاحبقرانیه تخریب شده بود، شامل پلکان‌های مدور و کف‌های آجرفرشِ نفیس را در جبهه جنوبی از دل خاک بیرون بکشد.  

به گفته حسین توفیقیان، سرپرست این گروه باستان‌شناسی، این یافته‌ها نه تنها معماریِ دوران قاجار را در صاحبقرانیه به چالش می‌کشد، بلکه با کشف سفال‌ها و نهشته‌های فرهنگیِ پیش از دوره قاجار در عمق ۳ متری، قدمت این سکونتگاه تاریخی را تا قرن‌ها عقب برده و ابعاد ناشناخته‌ای از تاریخ تهران را پیش روی محققان قرار داده است.

کاوش‌های تاکنون باستان‌شناسان نشان می‌دهد، زمین صاحبقرانیه مخزنی از تاریخ لایه‌مند ایران است که با شناسایی دقیق ساختارهای زیرسطحی، ضمن جلوگیری از تخریب‌های احتمالی ناشی از مداخلات مهندسی، دریچه‌ای نو به سوی درک تحولات معماری و تمدنی در قلب تهران گشوده است. این گمانه‌زنی‌ها که همچنان در بخش‌های مختلف محوطه ادامه دارد، نویدبخش بازنویسی بخش مهمی از تاریخ این کاخ‌ است.

اسکندر مختاری، عضو شورای راهبردی مرمت و احیای کاخ صاحبقرانیه، که در جریان این پروژه است، درباره آخرین وضعیت این بنا و یافته‌های اخیر باستان‌شناسی در محوطه جنوبی این کاخ به ایسنا گفت: کاخ نیاوران از کاخ‌های شناخته‌شده است و یکی از بناهای مهم آن همین کاخ صاحبقرانیه است. کاخ قبلی که در جای همین کاخ قرار داشته، عمارت «جهان‌نما» نام داشته و فقط تصویر و توصیفی از آن باقی مانده است، اما بقایای معماری آن هنوز به‌طور دقیق شناخته نشده است. پیش از عمارت جهان‌نما و قبل از دوره ناصرالدین‌شاه، در زمان فتحعلی‌شاه نیز در این محدوده عمارتی وجود داشته است که از آن، نه متون اطلاعات زیادی ارائه می‌کنند و فقط اشاره‌ای کوتاه به آن شده و نه تصویری وجود دارد.

عضو شورای راهبردی مرمت و احیای کاخ صاحبقرانیه افزود: آنچه در کاخ نیاوران، در جنوب باغ و محوطه صاحبقرانیه پیدا شده، ممکن است مربوط به دوره عمارت جهان‌نما باشد؛ یعنی ساختمانی که پیش از صاحبقرانیه در این محل وجود داشت، یا مربوط به دوره پیش از آن؛ یعنی دوره فتحعلی‌شاه باشد. آنچه باستان‌شناسان پیدا کرده‌اند، یک آجرچینی شبیه پلکان است که در دو طرف ساختمان، به‌صورت قرینه قرار دارد؛ یعنی یک ردیف پله‌مانند که اکنون در حال بررسی است.

مختاری درباره نحوه کشف این بقایای معماری توضیح داد: یکی از پروژه‌هایی که برای کاخ صاحبقرانیه انجام می‌شود، مطالعات باستان‌شناسی در محوطه جنوبی باغ است. بنابراین، باستان‌شناسان پژوهشگاه میراث فرهنگی در محل حضور داشتند و گمانه‌هایی زدند تا شناخت بهتری از باغ، طبقات، آب‌نماها، پلکان‌ها و بقایای معماری دوره‌های قبل به دست آورند؛ دوره‌هایی که در عکس‌های تاریخی، شواهدی از آنها وجود داشته است. در آن گمانه‌هایی که باستان‌شناسان زدند، شواهدی پیدا شده که اکنون در حال بررسی است تا مشخص شود مربوط به دوره اول ناصرالدین‌شاه است یا به دوره پیش از آن تعلق دارد.

عضو شورای راهبردی مرمت کاخ صاحبقرانیه با اشاره به بازدید اخیر معاون میراث فرهنگی کشور از این بنا و محوطه صاحبقرانیه گفت: جریان بازدید آقای دارابی، درباره مرمت اینجا بوده است. این بنا مدتی است به‌صورت کارگاه مرمتی فعالیتش را شروع کرده و فعلاً در مرحله مطالعات میدانی است. در مطالعات میدانی، یک گروه در حال انجام مطالعات ژئوتکنیک و مطالعات خاک است، یک گروه مطالعات معماری و مطالعات مرمتی را انجام می‌دهد و یک گروه هم مطالعات باستان‌شناسی را پیش می‌برد. این اطلاعات باید در کنار هم قرار بگیرد تا گذشته این بخش جنوبی بهتر مشخص شود.

او درباره مدت زمان تعطیلی کاخ صاحبقرانیه نیز اظهار کرد: دقیقاً نمی‌دانم چند سال است که تعطیل شده است، ولی فکر می‌کنم بین ۱۰ تا ۱۵ سال باشد که هر روز باز نبوده است.

ماجرای ساخت کاخ گمشده و کاخ صاحبقرانیه

مختاری در تشریح وضعیت استقرار بنا و پیشینه ساخت آن گفت: این ساختمان روی یک بلندی قرار گرفته و برای اینکه بتواند در این بلندی، که لبه پرتگاه است و از آنجا تمام شهر تهران دیده می‌شود، مستقر شود، مجبور شده‌اند مقداری از صخره را تخت کنند و دو طرف را که گودتر بوده، پُر کنند و بنا را روی این بستر تختی که به‌صورت مصنوعی ایجاد کرده بودند، قرار دهند.

او افزود: در اثر گذشت زمان، در مورد آن ساختمان دوره نخست؛ یعنی عمارت جهان‌نما، ساختمان دچار اشکال می‌شود و ترجیح می‌دهند بعد از چند سال، در دوره ناصرالدین‌شاه، ساختمان، نوسازی شود و ساختمان دیگری جای آن بسازند؛ یعنی همین صاحبقرانیه. حدود ۳۰ سال از حکومت ناصرالدین‌شاه گذشته بود و به همین مناسبت، یک خوش‌ذوقی می‌کنند و نام «صاحبقرانیه» را روی این بنا می‌گذارند و این اسم روی آن می‌ماند.

این پژوهشگر میراث فرهنگی ادامه داد: وقتی این بنا را درست می‌کنند، تا پایان دوره قاجار از آن استفاده می‌شود و بعد به دوره اواخر احمدشاه می‌رسیم. فرمان مشروطه هم همین‌جا امضا شده است. در دوره مظفرالدین‌شاه، این بنا خیلی مورد استفاده بود؛ به خاطر اینکه هوای خوبی داشته و روی لبه بلندی قرار گرفته بود و از آنجا تمام تهران تا حضرت عبدالعظیم دیده می‌شد. در آن دشت، از این نقطه هیچ مانعی برای دیدن شهر وجود نداشته است. بنابراین، تا دوره احمدشاه هم خبرهایی است که رفت‌وآمد در اینجا انجام می‌شد و گاهی احمدشاه، مثلاً، به اینجا می‌آمد.

در دوره پهلوی‌ چه شد؟

مختاری با اشاره به کاربری بنا در دوره رضاشاه نیز گفت: در دوره رضاشاه، نمی‌دانم به چه دلیلی، اینجا را برای مدتی به محل تشکیل هیات وزیران و نخست‌وزیری تبدیل می‌کنند و بیشتر کارهای دولت در همین مجموعه انجام می‌شده است. برای همین هم یک تلفن‌خانه مفصل و یک تلگراف‌خانه مفصل داشته است. در این دوره هم تعمیراتی در بنا انجام می‌دهند، ولی حضور هیات دولت در اینجا دوام نمی‌آورد و دوباره به شهر برمی‌گردند و جاهایی حوالی یکی از ساختمان‌های کاخ گلستان را در اختیار می‌گیرند تا هیات دولت در آنجا تشکیل شود.

او ادامه داد: بعد از این، ساختمان به سمت متروک شدن پیش می‌رود، تا سال ۱۳۴۵ که خانواده محمدرضا پهلوی تصمیم می‌گیرند به نیاوران بیایند و کاخی برای خودشان بسازند. از این ساختمان استفاده درستی نمی‌شد و بیشتر اوقات متروک بود. وقتی می‌خواهند کاخ نیاوران را بسازند، تصمیم می‌گیرند دفتر محمدرضا پهلوی را هم به کاخ نیاوران انتقال دهند. با توجه به شکوه و عظمتی که کاخ صاحبقرانیه تا آن زمان داشته، همان موقع تصمیم می‌گیرند طبقه همکف را به محل پذیرایی از مهمانان خصوصی و غیررسمی اختصاص دهند و مهمانان رسمی و شاهان و این‌گونه افراد را در همان کاخ اصلی، پذیرایی کنند و یک تعمیرات اساسی در اینجا انجام دهند.

کیارستمی و صاحبقرانیه

عضو شورای راهبردی مرمت کاخ صاحبقرانیه درباره تعمیرات انجام‌شده در آن دوره گفت: یکی از نکات جالب آن دوره تعمیرات، این است که از آقای کیارستمی می‌خواهند دوره مرمت را مستندنگاری کند. او هم یک فیلم تهیه کرده که خوشبختانه هنوز موجود است. این فیلم خیلی قشنگ است و برای ما که می‌خواهیم تاریخ مرمت را بدانیم، خیلی ارزشمند است.

کاخ، نفیس‌تر می‌شود

مختاری افزود: در این دوره، یک استحکام‌بخشی روی پی‌ها انجام می‌دهند و یک استحکام‌بخشی اساسی هم روی شیروانی‌ها انجام می‌شود. مقدار زیادی تزئینات به طبقه همکف اضافه می‌کنند. یک حمام تاریخی هم در ضلع شرقی بنا وجود داشته که آن را به کافه و محل نشستن و دورهمی تبدیل می‌کنند.

این کارشناس مرمت ادامه داد: قاب‌سازی‌هایی درست می‌کنند و برای این کار از هنرمندانی استفاده می‌کنند که روی چرم کار می‌کنند، نقش‌های گل‌وبُته می‌زنند یا تصاویر مینیاتور کار می‌کنند. خلاصه، یک چیز خاص ایجاد می‌کنند. مثلاً برای سنگ‌های طبقه همکف، سنگ‌هایی می‌سازند که در آنها کتیبه درآورده‌اند؛ سنگ‌های سفید را با نقاشی و کتیبه‌پردازی تزئین می‌کنند و کارهای زیادی انجام می‌دهند که هم نوعی زیباسازی است و هم باعث می‌شود این بنا که چندان نفیس نبوده، نفیس‌تر شود. یک فرش سنگی سبز هم در تمام این سالن‌ها کار می‌کنند و در مجموع، فضای بسیار فاخری ایجاد می‌شود.

او درباره طراحان این مداخلات نیز گفت: کار طراحی را افراد مختلفی انجام می‌دادند. یک خانمی هم به نام «منیژه غیاء‌ی» ـ که بعدها همسر ژان پرو، باستان‌شناسی که در شوش کار می‌کرد و فرانسوی بود، می‌شود ـ با سلیقه خودش در این کارها مشارکت می‌کند.

مختاری با اشاره به تفاوت این مداخلات با رویکردهای مرمتی امروز اظهار کرد: ما با دیدگاه مرمتی امروز، چنین کارهایی انجام نمی‌دهیم؛ یعنی ما حق نداریم تا این اندازه بنا را نفیس کنیم. به نوعی در اینجا تداخل ایجاد شده است. طبقه بالا محدود به اتاق کار شاه و اتاق‌های مربوط به او بوده و مداخلات بیشتر در طبقه پایین انجام شده است و در واقع مداخلات گسترده‌ای در این بخش انجام شده است.

کاخ از چه زمان موزه شد؟

او درباره وضعیت بنا پس از انقلاب نیز توضیح داد: بعد از انقلاب، اینجا تبدیل به موزه می‌شود و نمی‌دانم تا چه زمانی، اما به همین شکل کار می‌کند. بعد، به‌تدریج شروع می‌کند به نشان دادن یک‌سری عوارض. در جبهه غربی، جایی که نزدیک‌ترین محل به مسیر عبور آب است، مقداری رطوبت ایجاد شده است.

مختاری درباره احتمال تأثیر فرونشست یا حرکت بستر بر بنا گفت: ممکن است حرکات طبیعی زمین و رانش باشد، ممکن است خستگی مصالح باشد. به هر حال، در طول این ۱۵۰ سال از زمان ساخت بنا، ساختمان وضعیت ناپایداری پیدا کرده است.

چرا کاخ بسته است؟

عضو شورای راهبردی مرمت کاخ صاحبقرانیه درباره مهم‌ترین مشکلاتی که مانع بازگشایی بنا شده است، توضیح داد: دلیل اینکه بنا باز نیست، فقط این موارد نیست. دلیل اصلی این است که راهروی طبقه فوقانی که دارای تیرهای چوبی بوده، آن تیرهای چوبی دچار فرسایش شده بودند و یکی از آنها هم آسیب دیده و برآمده شده بود. آن قسمت مرمت جزئی شده است، ولی باید مرمت کلی انجام شود.

او افزود: روی سقف طبقه اول، در جبهه غربی، باید تعمیرات اساسی انجام شود و برای استحکام‌بخشی جبهه شرقی هم اقداماتی لازم است؛ یعنی هم جبهه شرقی باید تقویت شود و هم جبهه غربی باید تثبیت شود. یک سقف هم فعلاً باید تعمیر شود.

مختاری همچنین درباره تغییراتی که در شیب زمین اطراف بنا ایجاد شده است، گفت: شیب سطح زمین در مقابل نیاوران؛ یعنی در سمت جنوب صاحبقرانیه، تغییر کرده است. این تغییر در دوره پهلوی و همان زمانی اتفاق افتاده که در باغ دست برده‌اند. به نظر من، این تغییرات نباید اتفاق می‌افتاد و باید همان شیب دوره قاجاریه به بنا برگردد. عکس‌های دوره قاجار این موضوع را به‌خوبی نشان می‌دهند.

او با تأکید بر ضرورت کنترل تعداد بازدیدکنندگان از بنا اظهار کرد: آن زمان که بنا باز بود، من همیشه خواهش می‌کردم تعداد بازدیدکنندگان محدود باشد، چون من در سال ۱۳۸۱ مطالعات کاملی درباره این بنا انجام دادم، همان موقع هم خواهش کردم که بازدیدکننده محدود باشد؛ مثلاً یک اتوبوس دانش‌آموز یا دو اتوبوس گردشگر نباید بتوانند یک‌باره با هم وارد ساختمان شود.

عضو شورای راهبردی مرمت کاخ صاحبقرانیه ادامه داد: آن موقع ما پیشنهاد کردیم که بازدیدها ۱۰ نفره باشد. این ساختمان ظرفیت این را ندارد که جمعیت زیادی وارد آن شود. به نظرم برای خیلی از کاخ‌های ما هم باید همین کار را انجام دهیم. بازدید باید کنترل شود و تعداد افراد، متناسب با ظرفیت بنا باشد. وگرنه خرابی به بار می‌آورد.

مختاری سپس به وضعیت نامناسب عالی‌قاپو در اصفهان در دوره بازدید عمومی اشاره کرد و گفت: شما تا آن پله‌ها را بالا بروید، گریه‌تان می‌گیرد؛ آن‌قدر روی در و دیوار یادگاری نوشته‌اند. فرض کنید زمانی که منارجنبان باز بود، هر کسی می‌خواست آن را تکان بدهد، این چه معنایی دارد؟

او افزود: من یک روز در باغ فین کاشان بودم و ازدحامی به اندازه استادیوم آزادی دیدم؛ به این ترتیب چیزی از باغ باقی نمی‌ماند. این کاخ‌ها هم همین‌طور هستند. این بناها ظرفیت پذیرایی از جمعیت زیاد را ندارند.   باید از بیرون دیده شوند و بازدید از داخل هم به‌صورت محدود، مثلاً ۱۰ نفره، انجام شود. همیشه نباید بیشتر از ۱۰ نفر آدم در ساختمان حضور داشته باشند.

این متخصص مرمت درباره مطالعات و اقدامات مرمتی در حال انجام در صاحبقرانیه نیز گفت: ما رفته بودیم برای اینکه ببینیم کار تا چه مرحله‌ای پیش رفته است و بیماری‌ها و آسیب‌ها تا چه حدی خطرناک هستند و چه کاری باید با آن‌ها انجام شود. الان این گروه‌ها در حال آسیب‌شناسی هستند. خوشبختانه مطالعات خاک را شروع کرده‌اند و از پی بنا آغاز کرده‌اند. مرحله بعد این است که به خود ساختمان رسیدگی کنند. الان شاهدگذاری انجام می‌دهند تا مشخص شود ساختمان حرکت دارد یا ندارد. مرحله بعد هم این است که به شیروانی برسند.

انتهای پیام//