به گزارش حیات به نقل از فارس، کودکانِ امروز آنقدر غرق در بازیهای دیجیتال یا تماشای ویدئوهای کوتاه میشوند که حتی حاضر نیستند برای غذا خوردن، استحمام یا رفتن به سرویس بهداشتی صفحهنمایش را ترک کنند. وابستگیای که شاید در نگاه اول تنها یک سرگرمی به نظر برسد، اما به گفته متخصصان، میتواند به اعتیاد دیجیتال تبدیل شود و رشد مغز، تکامل گفتار، تمرکز، تعاملات اجتماعی و حتی سلامت جسمی و روانی کودک را تحت تأثیر قرار دهد. پرسش اینجاست که این وابستگی از کجا آغاز میشود و والدین چگونه میتوانند پیش از دیر شدن، نشانههای آن را تشخیص داده و از تشدید آن جلوگیری کنند؟برای بررسی ابعاد مختلف اعتیاد کودکان و نوجوانان به دنیای دیجیتال، پیامدهای جسمی و روانی آن و راهکارهای پیشگیری و مدیریت این وابستگی، خبرنگار فارس با زهرا حسینینژاد فوقتخصص مغز و اعصاب اطفال، به گفتوگو پرداخته است.
در ادامه مشروح این گفتوگو را میخوایند:
چرا دنیای دیجیتال برای کودکان و نوزادان جذاب است؟
بازیهای کامپیوتری یا فیلمهای کوتاه، به دلیل پاداشهای لحظهای که برای کودک ایجاد میکنند و همچنین خوشحالیهای مقطعیای که هنگام انجام بازی کامپیوتری در او به وجود میآید، برای کودک جذابیت زیادی دارند. هیجانی که کودک در جریان بازی تجربه میکند و پاداشی که از آن دریافت میکند، باعث افزایش دوپامین در سیستم عصبیاش میشود.این افزایش دوپامین، احساس خوشایندی را برای کودک ایجاد میکند. زمانی که کودک این احساس خوشایند را تجربه میکند، معمولاً آن را با فعالیتهایی مانند خواندن کتاب یا یادگیری یک مهارت دیگر جایگزین نمیکند. در نتیجه، خواندن کتاب یا یادگیری مهارت برای او خستهکننده میشود. وقتی این روند استمرار پیدا میکند، بهتدریج به نوعی اعتیاد تبدیل میشود.
چه نشانهها و هشدارهایی وجود دارد که خانوادهها بهتدریج متوجه شوند کودک در حال حرکت به سمت اعتیاد دیجیتال است؟
کودکی که معتاد دنیای دیجیتال باشد، با گرفتن گوشی موبایل از او یا قطع برق و در دسترس نبودن اینترنت و... پرخاشگر و تحریکپذیر میشود و مدام به نظر میرسد که انگار چیزی را گم کرده است. او منتظر است هرچه زودتر اینترنت وصل شود تا بنشیند پای بازیهای کامپیوتری.همچنین اگر خانواده قصد رفتن به مهمانی داشته باشند، کودک تمایلی برای شرکت در مهمانی ندارد. حتی اگر والدین بخواهند به پارک بروند، باز هم تمایلی ندارد که همراه آنها بیاید. در واقع کودکی که به دنیای دیجیتال اعتیاد دارد، تعاملات اجتماعی را کنار میگذارد و ترجیح میدهد پای صفحه نمایش بنشیند. حتی بازیهای فیزیکی را نیز کنار میگذارد و ترجیح میدهد به این بازیهای کامپیوتری بپردازد.من مراجعهکنندگانی دارم که میگویند فرزندشان حتی برای رفتن به سرویس بهداشتی یا استحمام حاضر نیست از جایش بلند شود و مدام به این گوشی یا تبلت چسبیده است. همه این موارد برای خانوادهها هشداری است تا متوجه شوند که فرزندشان در حال حرکت به سمت اعتیاد دیجیتال است.
خانواده چه نقشی در معتاد شدن کودک به تفریحات دیجیتال دارند؟
گاهی مادر شاغل یا دارای چند فرزند کم سن و سال است و نمیتواند رسیدگی کافی به کودک شیرخوارش داشته باشد. به همین دلیل تلویزیون را روشن میکند یا موبایل را جلوی کودک میگذارد تا فرزندش سرگرم شود. گاهی کودکان، بهویژه بچههای اکتیو، خیلی خانواده را کلافه میکنند، اذیت میکنند، و خانواده برای آرام کردن آنها یک گوشی یا تبلت به دست کودک میدهد و میگوید: «آخیش، حالا بروم به فلان کارم برسم، حالا مطالعهام را انجام بدهم، حالا بروم فیلمم را ببینم، این دیگر فعلاً با من کاری ندارد.»اما در اینجا این وسیله عملاً به پستانک دیجیتال کودک تبدیل میشود. کودک شاید آن یک ساعت آرام باشد و صدایی از او درنیاید، اما عوارض خود را بر جای میگذارد.حتی برخی از خانوادهها از روز اول تولد فرزندشان میخواهند او در معرض کارتونهای انگلیسیزبان باشد تا لهجه بگیرد و از همان ابتدا زبان انگلیسیاش خوب شود.اما در بسیاری از موارد این کودکان حتی در سن ۴-۳ سالگی هم نمیتوانند صحبت کنند و تازه والدین به فکر میافتند و فرزندشان را برای درمان نزد ما میآورند؛ ما در این مواقع میگوییم که کودک «بیبی دیجیتال» شده است.
اعتیاد دیجیتال چه عوارض جسمی و روحی برای کودکان دارد؟
ابتلا به اضطراب نیز در این دسته از کودکان بسیار شایع است. گاهی مسئله فقط زمان نشستن کودک جلوی صفحهنمایش نیست بلکه محتوایی که میبیند محتوای مخرب و نامناسبی است که مناسب سن او نیست و همین محتوا اضطراب و هیجان زیادی برای او ایجاد میکند.برای مثال، کودکی که پیش از این شرایط طبیعی داشته و حتی در اتاق خواب خودش میخوابیده است، اکنون به دلیل محتوایی که دیده است دچار اضطراب شده و دیگر حاضر نیست بهتنهایی در اتاق خودش بخوابد؛ این موضوع در نوجوانان «یک پسر یا دختر ۱۱ یا ۱۲ ساله» نیز شایع است.همچنین کودک ممکن است دچار سردرد شود؛ سردردهایی بروز میکند یا ناشی از همین اضطرابهاست یا ناشی از این است که کودک موبایل یا تبلت را از خود جدا نمیکند و آن را رها نمیکند. او میخواهد با همان گوشی یا تبلت به رختخواب برود. خانوادهها مراجعه میکنند و میگویند: «خانم دکتر، بچه من تا ساعت یک یا دو نصف شب، و گاهی حتی بیشتر، بیدار است و گوشی را کنار نمیگذارد.»این بیخوابی، این اضطراب زیاد و این سبک زندگی نادرست، در کودکان باعث سردرد میشود؛ سردردهایی که گاهی بسیار شدید و آزاردهنده هستند.همچنین قرار گرفتن در معرض صفحهنمایش برای کودکی که حتی مهارت زبان فارسی را به دست نیاورده است، بر کلام او نیز اثر میگذارد. گاهی تظاهراتی شبیه به مشکلات رشدی در کودک دیده میشود، اما در واقع منشأ آن دیجیتال است.
با حذف این عامل دیجیتال و سپس آغاز یکسری توانبخشی و کاردرمانی، شرایط بهتدریج رو به بهبود میرود، اما با این حال، این کودک هرگز مانند کودکی نمیشود که در معرض تحریکات محیطی بوده است. این کودک همواره در برابر صفحهنمایش قرار داشته و صفحهنمایش همیشه برای او بهعنوان یک متکلم وحده عمل کرده و همین موضوع این عوارض را ایجاد کرده است.
همچنین در این دوره و زمانه، بسیاری از بچهها دچار اضافهوزن هستند و اکثر درمانگاههای اطفال پُر شده از کودکانی که به دلیل اضافهوزن مراجعه کردهاند.این کودکان معمولاً دچار چاقی هستند، زیرا تحرک آنها کم است و پای صفحهنمایش مینشینند. بهجای اینکه مثلاً به دوچرخهسواری یا بازی در کوچه بپردازند، ترجیح میدهند بنشینند پای پلیاستیشن، تبلت و سایر بازیهای کامپیوتری.این مسئله در سلامت آنها نیز بسیار مؤثر است. اضافهوزن، کبد چرب، بلوغ زودرس و... از جمله عوارض زندگی کردن کودکان در فضای دیجیتال است.
آیا اعتیاد دیجیتال میتواند باعث بیشفعالی و اختلال در تمرکز کودکان شود؟
بله، این کودکان بهتدریج هایپراکتیو یا دچار عدم تمرکز و بیشفعالی میشوند. حتی در زمانیهایی که گوشی در دست آنها نیست، انگار مدام یک موتور در وجودشان روشن است. حرکت میکنند، میچرخند و میخواهند کسی را اذیت کنند.همچنین نوعی انرژی در آنها وجود دارد که گویی میخواهد تخلیه شود. آنها مدام به دنبال یک چیز گمشده هستند؛ همان موبایل یا تبلتی که در آن لحظه در اختیارشان نیست.
اگر کودک از قبل بیش فعال باشد، استفاده از گوشی یا تبلت برای آرام کردن او چه تأثیری خواهد داشت؟
اگر کودک از قبل هایپراکتیو بوده باشد، خانواده باید مطمئن باشند که اگر این وسیله دیجیتال را به دست او بدهند تا مثلاً یکی دو ساعت خودشان راحت باشند، علائم کودک تشدید میشود. در واقع، همان هایپراکتیویتی که عرض کردم، تشدید خواهد شد و یک چرخه معیوب ایجاد میشود.
این وضعیت چه تأثیری بر عملکرد درسی و رفتار کودک در مدرسه دارد؟
عادت کردن به کتابخوانی برایشان دشوار میشود. این کودکان زمانی که امتحان دارند، شاید جزو اولین نفراتی باشند که برگه خود را تحویل میدهند، زیرا حوصله ماندن روی یک صفحه ثابت را ندارند. اگر کتابی مقابلشان باشد، یا معلم در حال درس دادن باشد حوصله آنها را سر میرود.این کودکان حاضر نیستند با دقت بیشتری صفحه کتاب، تخته یا برگه امتحان را نگاه کنند، زیرا همواره در برابر صفحهنمایشی قرار داشتهاند که با سرعت تغییر میکرده است. به همین دلیل، اکنون تمرکز کردن و فوکوس کردن روی یک صفحه ثابت برای آنها رنجآور میشود و این کار برایشان بسیار سخت است.
آیا میتوان گفت یکی از دلایل این وضعیت، تخلیه نشدن انرژی کودک بهصورت فیزیکی است؟
بله؛ آنها فعالیتهای فیزیکی را رها کردهاند و انرژیشان بهصورت فیزیکی تخلیه نشده است.این کودکان تعاملات اجتماعی را یاد نمیگیرند و نیاز دارند که وارد دنیای واقعی شده و با پیچیدگیهای دنیای واقعی روبهرو شوند. متأسفانه کودکان دیجیتال در این موقعیتهای مختلف زندگی واقعی قرار نمیگیرند تا آنها را یاد بگیرند، آنها فقط پای دنیای دیجیتال نشستهاند و در آن زندگی میکنند.
خانم دکتر، والدین چه کاری باید انجام دهند؟ آیا باید استفاده از وسایل دیجیتال را بهطور کامل برای کودک ممنوع کنند؟
والدین نمیتوانند ممنوعیت مطلق ایجاد کنند و ممنوعیت مطلق معمولاً پاسخ نمیدهد. باید برای کودکان مدیریت دیجیتال ایجاد شود؛ هم در زمانی که استفاده میکنند و هم در محتوا.فقط این مهم نیست که بگوییم ما آن را به یک یا دو ساعت در روز محدود کنیم، بلکه محتوا نیز بسیار مهم است. ممکن است در همان یک یا دو ساعت، کودک محتوایی را تماشا کند که برای او بسیار آسیبزا باشد.
والدین در کنار مدیریت زمان و محتوا، چه اقدام دیگری باید انجام دهند؟
والدین باید برای کودک جایگزین پیدا کنند. واقعاً نمیشود این وسیله دیجیتال را از کودک گرفت و هیچ جایگزینی هم برای آن نداشت. نمیتوان به یک کودک گفت که مانند یک دختر یا پسر بیستساله منظم فقط کتابهای علمی بخواند و کتابهای درسی مطالعه کند.لازم است خانواده یک برنامه منسجم داشته باشد و برای کودک کلاسهای فوقبرنامه و تفریحاتی در نظر گرفته شود؛ از دوچرخهسواری کردن و بازی کردن با بچههای همسایه گرفته تا رفتن به کلاسهای ورزشی و... باید اوقات فراغت کودک پر شود. همچنین باید والدین در یکسری قوانین بگذارند و بعضی از فضاها را بهعنوان مناطق ممنوع برای دیجیتال تعریف کرد. مثلاً میز غذا؛ هیچکس نباید سر میز غذا موبایل خود را همراه بیاورد. یا اتاق خواب؛ هیچکس نباید در اتاق خواب خود گوشی ببرد.
والدین فقط باید برای کودک قانون بگذارند؟
والدین باید از خودشان شروع کنند. صادقانه باید بگوییم که کودکان از والدین تقلید میکنند. خیلی وقتها دیدهاید که در مهمانیها، رستورانها یا حتی در مکانهای تفریحی، باز هم پدر و مادر سرشان در گوشی است و خودشان هم در همهجا این گوشی را در دست دارند؛ بهنوعی خودشان هم نمیتوانند آن را کنار بگذارند. کودکان از والدین تقلید میکنند. والدین خودشان نیز باید این موارد را رعایت کنند و یکسری جایگزینهای فعال برای کودک داشته باشند تا کودک تجربههای حسی و حرکتی نیز داشته باشد. کودک نیاز دارد محیط خود را لمس کند و خانواده باید این بستر را ایجاد کند.
چرا محیط در رشد کودک اهمیت دارد؟
زیرا مغز برای رشد، رشد عصبی و یاد گرفتن تعاملات اجتماعی، نیاز دارد که با محیط اطراف خود در تعامل باشد. دوران کودکی و نوجوانی، زمان طلایی رشد مغز است که حتماً باید از سوی خانواده بسیار جدی گرفته شود. ارتباطهای انسانی و تجربههای محیطی نیز هرگز نباید از بین بروند و تبلت، موبایل و سایر صفحهنمایشها نباید جای آنها را بگیرند.
اعتیاد دیجیتال در سنین بالاتر در آینده کودک چه تأثیری خواهد داشت؟
ما تعاملات درست اجتماعی را از کودکی و بهتدریج یاد میگیریم. این فرایند مانند آجری است که روی آجر دیگر گذاشته میشود تا بهمرور بالا برود و شکل بگیرد.فردی که به نوعی دچار اعتیاد دیجیتال است، اساساً تعاملات اجتماعی را یاد نگرفته و بهدرستی در معرض محرکهای محیطی نبوده است؛ بنابراین این مسئله در رفتارهای او در آینده نیز تأثیر میگذارد.
انتهای پیام//
نظر شما