به گزارش حیات به نقل از ایرنا، با فرارسیدن بهار، نشانه‌های کوچ عشایر بار دیگر در دشت‌ها، گردنه‌ها و دامنه‌های کوهستانی همدان دیده می‌شود؛ کاروان‌هایی از دام و خانوارهای عشایری که پس از گذراندن ماه‌های سرد در مناطق قشلاقی، راهی مراتع خنک و سرسبز ییلاق می‌شوند.

اما این کوچ کهن دیگر همان مسیرهای آشنای گذشته را ندارد؛ ایل‌راه‌هایی که روزگاری شریان‌های اصلی حرکت عشایر به شمار می‌رفتند، امروز زیر سایه توسعه جاده‌ها، تغییر کاربری اراضی و گسترش سکونتگاه‌ها کم‌کم محو شده‌اند. در نتیجه بسیاری از عشایر ناچارند برای رسیدن به مقصد از جاده‌ها، حاشیه روستاها و حتی زمین‌های کشاورزی عبور کنند؛ مسیری که گاه با نگرانی روستاییان و شکل‌گیری تنش‌های محلی همراه می‌شود.

با گرم‌تر شدن هوا و آغاز فصل بهار، حرکت تدریجی عشایر از مناطق قشلاقی به سمت ییلاق‌ها آغاز می‌شود؛ سنتی دیرینه که قرن‌ها بخشی از شیوه زندگی عشایری و نظام تولید دامداری در ایران بوده است.

استان همدان به دلیل قرار گرفتن در مسیر برخی ایل‌راه‌های قدیمی، هر سال در این ایام شاهد عبور گروه‌هایی از عشایر کوچ‌رو است که برای رسیدن به مراتع ییلاقی غرب و شمال‌غرب کشور از مسیرهای مختلف این استان عبور می‌کنند.

کوچ برای عشایر تنها یک جابه‌جایی فصلی نیست، بلکه بخشی از چرخه معیشت آنان به شمار می‌رود؛ چرخه‌ای که از قشلاق‌های گرم‌تر آغاز می‌شود و با رسیدن به مراتع مرتفع و خنک ییلاق ادامه می‌یابد.

دام‌ها در طول این مسیر از مراتع طبیعی تغذیه می‌کنند و خانوارهای عشایری نیز زندگی خود را متناسب با این جابه‌جایی سامان می‌دهند و این شیوه زندگی که نسل‌ها تداوم یافته، نقش مهمی در تولید محصولات دامی و بهره‌برداری از ظرفیت مراتع کشور دارد.

یکی از عشایر طایفه ترکاشوند که این روزها در مسیر کوچ از مناطق اطراف همدان عبور می‌کند، با اشاره به دشواری‌های کوچ امسال گفت: در گذشته ایل‌راه‌ها مشخص بود و محل اتراق‌ها هم معلوم؛ ما سال‌ها از همان مسیرها عبور می‌کردیم و کمتر مشکلی پیش می‌آمد.

اما حالا بسیاری از آن مسیرها از بین رفته یا بسته شده و مجبوریم از جاده‌ها یا زمین‌های اطراف روستاها عبور کنیم، ما قصد ایجاد خسارت یا تنش نداریم و تنها می‌خواهیم دام‌ها را سالم به مراتع ییلاقی برسانیم و اگر مسیرهای مشخص و امن دوباره احیا شود، هم امنیت ما بیشتر می‌شود و هم مشکلی برای روستاییان پیش نمی‌آید.

در سوی دیگر، برخی روستاییان نیز از مشکلاتی که در مسیر عبور دام‌ها ایجاد می‌شود سخن می‌گویند، یکی از ساکنان روستاهای واقع در مسیر کوچ اظهار کرد: عبور دام‌ها از نزدیکی مزارع یا مراتع روستا برای کشاورزان نگرانی ایجاد می‌کند، به‌ویژه در فصل کشت که محصولات تازه کشت شده‌اند و کوچک‌ترین خسارت می‌تواند برای یک خانوار روستایی مشکل‌ساز شود.

احیای ایل‌راه‌ برای عبور دام‌ها از بروز تنش‌ جلوگیری می کند

اکبر احسانی افزود: ما مخالف کوچ عشایر نیستیم و این موضوع بخشی از سنت و اقتصاد کشور است، اما انتظار داریم دستگاه‌های مسوول مسیرهای مشخصی برای عبور عشایر تعیین کنند تا هم حقوق عشایر حفظ شود و هم به زمین‌ها و منابع روستا آسیب وارد نشود.

یکی از کارشناسان حوزه منابع طبیعی و امور عشایر در همدان معتقد است: در برخی مناطق، عبور دام‌ها از نزدیکی مزارع و مراتع روستایی باعث بروز نگرانی در میان کشاورزان شده است؛ زیرا احتمال آسیب به محصولات کشاورزی یا تخریب مراتع محلی وجود دارد و در چنین شرایطی گاهی اختلاف‌هایی میان عشایر و ساکنان محلی شکل می‌گیرد؛ اختلاف‌هایی که بسیاری از کارشناسان ریشه آن را در نبود مسیرهای مشخص و ساماندهی‌نشده برای کوچ عشایر می‌دانند.

نرگس آشوری ادامه داد: احیای ایل‌راه‌های قدیمی و تعیین مسیرهای مشخص برای عبور دام‌ها می‌تواند از بروز چنین تنش‌هایی جلوگیری کند چرا که ایل‌راه‌ها در گذشته تنها مسیر عبور نبودند، بلکه در طول مسیر، توقفگاه‌ها و محل‌های استقرار موقت نیز تعریف شده بود و همین مساله نظم و چارچوب مشخصی به فرآیند کوچ می‌داد.

وی افزود: احیای ایل‌راه‌های تاریخی، تعیین توقفگاه‌های مشخص، هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی مرتبط و اطلاع‌رسانی به جوامع محلی می‌تواند به کاهش تنش‌ها و مدیریت بهتر کوچ عشایر کمک کند تا این سنت دیرینه همچنان ادامه یابد و در عین حال تعارضی میان معیشت عشایر و زندگی روستاییان شکل نگیرد.

وی خاطرنشان کرد: در همدان، چهار ایل بزرگ ترک، ترکاشوند، جمور و شاهسوند به همراه 24 طایفه، با جمعیتی بالغ بر ۱۴ هزار و ۲۰۰ نفر و نزدیک به چهار هزار خانوار، همچنان چرخه‌ حیات خویش را در پهن‌دشت این سرزمین می‌چرخانند.

انتهای پیام//

آشوری گفت: این خانوارها، بیشتر فصل بهار و تابستان را در ۷۲ منطقه‌ خوش آب و هوای ییلاقی استان سپری می‌کنند، اما با فرارسیدن خنکای پاییز، قصه‌ سفر آغاز می‌شود، سفری که نه با آسایش اتوبان، که بر پهنه‌ ایل‌راه‌های سنتی و محورهای کوهستانی شکل می‌گیرد.

ایل‌راه؛ شریان حیاتی در معرض خطر

مدیر امور عشایری همدان با اشاره به اهمیت حیاتی ایل‌راه‌ها برای امنیت جانی عشایر در هنگام کوچ، گفت: در سال‌های گذشته، با راه‌سازی، احداث اتوبان و اجرای طرح‌های کشاورزی، بسیاری از این مسیرهای دیرین تخریب شده‌اند.

به گفته جعفر کاویانی دلشاد، ایل ‌راههای اصلی، به دلیل احداث کارخانه‌ها، تعریض جاده‌ها و شخم زدن مزارع توسط روستاییان، دیگر وجود خارجی ندارد و عشایر مجبورند از جاده‌های پرتردد خودروها عبور کنند؛ تصادفی که هر ساله جان ده‌ها رأس دام گران‌بهای آن‌ها را می‌گیرد و خسارت مالی سنگینی بر جا می‌گذارد.

وی می گوید: حفظ این مسیرها، نه یک درخواست بلکه یک ضرورت برای جلوگیری از درگیری‌ها و تأمین امنیت این قشر زحمتکش است.

کاویانی دلشاد با بیان اینکه جامعه عشایری استان همدان با مالکیت بر ۲۵ درصد از دام استان و بهره‌برداری از ۹۰ هزار هکتار مرتع، نقش حیاتی در تأمین امنیت غذایی منطقه ایفا می‌کند، توضیح داد: تولید سالانه این قشر شامل ۶ هزار تن گوشت قرمز (معادل ۲۰ درصد نیاز استان)، ۲۸۰ تن پشم و بیش از پنج هزار تن شیر است.

عشایر مسوول تامین ۲۰ درصد از کل گوشت قرمز استان

وی با بیان اینکه عشایر همدان مالکیت فعال ۴۷۰ هزار رأس دام سبک را در اختیار دارند و تنها با کمتر از یک درصد جمعیت استان، مسوول تامین ۲۰ درصد از کل گوشت قرمز مورد نیاز استان همدان هستند.

به گفته‌ مدیر امور عشایری استان همدان، سهم عشایر از این کوچ، اقامت پنج ماه و نیم در مناطق قشلاقی استان‌های مرکزی، ایلام، کرمانشاه، لرستان و خوزستان است.

جعفر کاویانی دلشاد از سامانه‌های ییلاقی مهمی چون دهنو ملایر، خوشکاخوره نهاوند و گشانی تویسرکان به عنوان پناهگاه‌های تابستانی عشایر نام برد که نشان از شناخت عمیق آن‌ها از منابع طبیعی منطقه دارد.