به گزارش حیات به نقل از ایسنا، سقف فرو ریخته، بخشی از صحن ویران شده، تیرهای شکسته زیر آوار ماندهاند و سکوتی که امروز در ساختمان سنا (محل قدیم مجلس شورای اسلامی/ محل کنونی دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام) جریان دارد، فاصله زیادی با روزهایی دارد که اینجا محل تصمیمگیریهای سیاسی ایران بود. تصاویری که اینک از این ساختمان منتشر میشود، تنها روایت یک بنای آسیبدیده نیست؛ روایت بخشی از حافظه معماری و سیاسی معاصر ایران است که مورد تجاوز و حمله قرار گرفت.
همزمان با انتشار تصاویری از کاخ سنا (ساختمان قدیم مجلس) که در جریان جنگ تحمیلی سوم تخریب شد، مروری داریم بر روایت اسکندر مختاری، مرمتگر، پژوهشگر و چهره ماندگار میراث فرهنگی، از تاریخ شکلگیری این بنا، ویژگیهای معماری آن و خسارتهایی که در جریان حملات اخیر به ساختمان وارد شده است.
ساختمان مجلس سنا، تنها یک بنای آسیبدیده نیست. این ساختمان نزدیک به هفتاد سال تاریخ سیاسی، معماری و حافظه شهری ایران را در خود جای داده است؛ بنایی که اکنون پس از حملات نظامی اخیر، دوباره به مرکز بحث درباره میراث فرهنگی و جنگ تبدیل شده است.
اسکندر مختاری، که از این بنا پس از حمله آمریکا و اسرائیل، بازدید کارشناسی داشته است، در گفتوگو با ایسنا، تصویری از میزان خسارات و در عین حال اهمیت تاریخی و معماری این مجموعه ارائه کرد؛ روایتی که نشان میدهد چرا سنا صرفاً یک ساختمان سیاسی نبود.
به گفته مختاری، پیش از آنکه جنگ به این ساختمان برسد، سنا در میانه یک پروژه بزرگ مرمت قرار داشت. ساختمان در اختیار دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام بود و مطالعات گستردهای برای احیای آن آغاز شده بود؛ از اسکنهای لیزری دقیق تا مستندنگاری کامل سازه، تزئینات، نماها و جزئیات معماری. حتی بخشی از عملیات مرمت نیز آغاز شده بود؛ از بازسازی مبلمان داخلی صحن و لوسترها گرفته تا تعمیر نما، بام و مرمت زنجیرهای مشهور عدالت.
ساختمان سِنا چگونه متولد شد؟
اسکندر مختاری روایت کرد: «ریشههای شکلگیری این بنا به اواخر دهه ۱۳۲۰ و تأسیس مجلس سنا بازمیگردد؛ زمانی که ساختار سیاسی کشور نیازمند دومین نهاد پارلمانی تلقی شد. ابتدا جلسات سنا در ساختمان مجلس شورای ملی برگزار میشد، اما از همان ابتدا ایده ساخت ساختمانی مستقل وجود داشت.
این مجموعه پیشتر متعلق به خانواده فرمانفرما بود. این خانواده در نهایت مجبور شدند املاک خود را در اختیار رضاشاه پهلوی قرار دهند. ابتدا رضاشاه باغ سالار لشکر را که در محل فعلی کاخ مرمر قرار داشت، خریداری کرد و تا سال ۱۳۱۳؛ یعنی زمان ساخت کاخ مرمر، در آنجا سکونت داشت. پس از آن، با تثبیت قدرت، تلاش کرد در بخشی از املاک فرمانفرما برای فرزندان خود ساختمانهایی احداث کند؛ مشابه آنچه در سعدآباد انجام شد. برای هر یک از فرزندان، مانند غلامرضا، اشرف، شمس، محمدرضا و علیرضا، در این املاک کاخهایی ساخته شد.
در واقع، این سایت به مجموعهای از کاخهای رضاشاهی تبدیل شد که بهتدریج به دولت واگذار شدند. برای مثال، کاخ اشرف بعدها به نخستوزیری تبدیل شد. کاخ محمدرضا به محل استقرار ریاستجمهوری بدل شد و همچنان نیز دفتر رئیسجمهور در آنجاست. کاخ ملکه مادر نیز بعدها در اختیار مجلس خبرگان قرار گرفت. بهطور کلی، این کاخها بهمرور زمان کاربریهای دولتی پیدا کردند. ساختمان سنا نیز در همین مجموعه شکل گرفت و در مجاورت خیابان ساخته شد و به همین دلیل، محدودیتهای خاص خود را پذیرفت.
سایت این پروژه در واقع یک زمین صاف و یکپارچه نبود که بهطور کامل در اختیار طراحان قرار گرفته باشد. این زمین حدود ۲۰ هزار متر مربع مساحت داشت، اما بهتدریج در اختیار آنها قرار گرفت.
در وهله اول، طراحان در بخشی از زمین که در اختیار داشتند، شروع به ساخت کردند. حتی اکنون هم اگر ملاحظه کنید، در سمت شرق و غرب ساختمان سنا فضاهای خالی دیده میشود؛ زیرا این بخشها از ابتدا در اختیار طراحان نبوده و بعدها به مجموعه افزوده شدهاند.
در سمت شرق، کاخ علیرضا پهلوی قرار داشت که قرار بود تا پایان کار باقی بماند، و در سمت غرب نیز زمینی بود که بعداً در اختیار قرار گرفت. به همین دلیل، بخش اداری که در قسمت شمالی ساختمان قرار دارد، بهصورت ناقص اجرا شد.
در طرحهای اولیه، این بخش بهصورت یک نوار کامل در شمال ساختمان پیشبینی شده بود، اما در اجرا، بهدلیل در اختیار نبودن زمین، بهصورت ناقص باقی ماند.
این محدودیتهای سایت یکی از عوامل مهم در شکلگیری طرح بود. در طرح اولیه، قرار بود ساختمان دارای جلوخان باشد، اما خیابان سپه/ امام خمینی مانع این موضوع میشد. حتی تلاش شد که زمین دانشکده افسری برای این منظور در اختیار پروژه قرار گیرد، اما در نهایت این اتفاق نیفتاد. در نتیجه، کاخ سنا به ساختمانی تبدیل شد که فاقد جلوخان و حیاط ورودی است و تنها از طریق سکویی که حدود ۴ متر از سطح خیابان بلندتر است، از خیابان جدا میشود و دسترسی به آن از طریق پلکان صورت میگیرد.
بر اساس شواهد، نخستین جلسات مجلس سنا در این بخش از شهر و در کاخ علیرضا پهلوی، حوالی سال ۱۳۳۰ برگزار شد. در سال ۱۳۳۴ قرارداد ساخت ساختمان با یک شرکت پیمانکاری سیوند بسته شد و طراحی توسط این دو معمار آغاز شد. در نهایت، در سال ۱۳۳۸ ساختمان به پایان رسید، البته با برخی نواقص، اما به اندازهای آماده بود که بتوان از آن بهرهبرداری کرد. در همان سال، ساختمان رسماً افتتاح شد.
این بنا تا انقلاب ۱۳۵۷ محل فعالیت مجلس سنا بود و پس از انقلاب نیز در مقاطع مختلف به مجلس مؤسسان، مجلس شورای اسلامی، مجلس خبرگان و بعدها مجمع تشخیص مصلحت نظام اختصاص یافت.
آنچه ساختمان سنا را به اثری استثنایی تبدیل کرد، صرفاً کارکرد سیاسی آن نبود؛ بلکه معماری آن نیز جایگاهی ویژه داشت.
طراحی این مجموعه به محسن فروغی و حیدر غیایی سپرده شد. دو معمار برجستهای که تلاش کردند معماری مدرن بینالمللی را با نشانههای معماری ایرانی تلفیق کنند. نتیجه، ساختمانی شد که هم به اصول مدرنیسم وفادار بود و هم ارجاعات آشکاری به سنت معماری ایران داشت.
ساختمان سنا با زیربنایی نزدیک به ۱۰ هزار متر مربع، از دو بخش اصلی شکل گرفته بود. یک بخش اداری کشیده و مکعبی در شمال و یک صحن بزرگ نیماستوانهای که قلب مجموعه محسوب میشد.
در مرکز بنا، صحن اصلی قرار داشت. فضایی با ظرفیتی نزدیک به ۹۰۰ نفر که سقف دوپوسته آن از شاهکارهای معماری معاصر ایران محسوب میشود. پوسته داخلی سقف با الهام از گنبدهای ایرانی، بهویژه مسجد شیخ لطفالله، طراحی شده بود و نورپردازی میان دو پوسته باعث میشد سقف همچون آسمانی روشن و شناور دیده شود.
در جایجای بنا نیز نشانههای معماری شاخص دیده میشد. پلکانهای معلق، سطوح سنگی عظیم، پردههای سنگی مشبک و مهمتر از همه، زنجیرهای عدالت؛ عناصری که با الهام از مفهوم تاریخی «زنجیر عدالت انوشیروان» طراحی شدند و به یکی از مهمترین نمادهای ساختمان تبدیل شدند. اما امروز بخشی از این مجموعه دیگر وجود ندارد.»
بخشهایی که در جنگ اخیر تخریب شد
مختاری ادامه داد: «بخش اداری شمال ساختمان تا حدود ۸۰ درصد تخریب شده است. اصابت مستقیم به صحن، دو لایه سقف را از بین برده، بالکن خبرنگاران تخریب شده و بخشهایی از سازه اصلی آسیب دیدهاند. در بخش جنوبی نیز شکست تیرهای بتنی و ریزش آوار رخ داده است. با این حال، بخشهایی از بنا همچنان پابرجا ماندهاند؛ نمای مدور ساختمان، بخشی از پردههای سنگی، قسمتهایی از ورودی اصلی و حتی زنجیرهای عدالت هنوز باقی هستند؛ عناصری که اکنون بیش از گذشته، به نماد تداوم این ساختمان تبدیل شدهاند.»
شاید اهمیت امروز ساختمان سنا یا مجلس قدیم بیش از هر زمان دیگری در این باشد که این بنا تنها یک ساختمان سیاسی یا حتی یک اثر معماری نیست؛ بلکه بخشی از حافظه جمعی معاصر ایران است؛ حافظهای که اکنون میان تخریب، مستندنگاری و امکان بازسازی قرار گرفته است.
انتهای پیام//
نظر شما