به گزارش حیات، معصومه صفایی در گفت و گو با ایسنا افزود: انقراض گونه‌ها یک اتفاق طبیعی است. از بدو به وجود آمدن موجودات زنده، هر گونه‌ای که توانایی سازگاری کمی با محیط داشته باشد، در گذر زمان و با وقوع بحران‌ها منقرض خواهد شد. این انقراض ممکن است در یک منطقه‌ای یا در کل کره زمین رخ دهد.

وی با بیان اینکه موضوع نگران کننده سرعت و نرخ انقراض گونه‌های جانوری است، تصریح کرد: بر اساس یکی از مقالات اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در گذشته هر یک میلیون سال، یک گونه منقرض می‌شد ولی در حال حاضر هر ۲۰ دقیقه، یک گونه گیاهی یا جانوری منقرض می‌شود البته انقراض شامل ریز موجودات مانند پلانکتون‌های دریایی هم می‌شود.

معاون دفتر حفاظت از حیات وحش سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به وضعیت ایران گفت: خوشبختانه گستره پراکنش گونه‌هایی مانند گوزن زرد و یوزپلنگ آسیایی خیلی وسیع است. کشورهایی که پیشینه فرهنگی و اصالت دارند، در حوزه حفاظت از حیات وحش موفق‌تر عمل می‌کنند اگرچه ما دو گونه شیر ایرانی و ببر مازندران را از دست دادیم ولی از طرف دیگر  برخی از گونه‌ها مانند یوزپلنگ آسیایی، گوزن زرد یا پرنده‌هایی مثل سیاه‌خروس و میش مرغ به جز ایران در هیچ یک از نقاط دنیا پراکنش ندارند چراکه طبیعت‌دوستی جزو فرهنگ ایرانیان است. تعامل ایرانیان با طبیعت در اشعار و کتیبه‌های به جا مانده هم دیده می‌شود.

وی در بخش دیگری از صحبت‌های خود با بیان اینکه خروج یک گونه از لیست در معرض خطر انقراض ظرف یک سال، دو سال و پنج سال و حتی ۱۰ سال امکان پذیر نیست، تصریح کرد: بالغ بر ۳۰ پارامتر یک گونه را در معرض خطر انقراض قرار می‌دهد بنابراین خروج یک گونه از وضعیت در خطر انقراض زمان‌بر است.

صفایی ادامه داد: وقتی که گونه‌ای در معرض خطر انقراض طبقه‌بندی می‌شود، قوانین و مقرراتی بر آن رده از گونه حاکم می‌شود که محدودیت‌ها و ممنوعیت‌هایی در زمینه ورود، خروج، پرورش و بهره‌برداری را به نفع گونه افزایش می‌دهد تا به یک حاشیه امن برسد و پس از آن از رده در معرض انقراض خارج شود.

وجود ۱۱۷ مهره‌دار در معرض انقراض در ایران

وی با اشاره به آمار گونه‌های جانوری در معرض انقراض در ایران گفت: بر اساس آخرین فهرست ملی در مجموع ۱۱۷ گونه از مهره‌داران در معرض خطر انقراض در ایران داریم. بر اساس طبقه‌بندی اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت ۱۴۸ گونه مهره‌دار  در معرض تهدید داریم که شامل در مرز خطر انقراض، به‌شدت در معرض خطر انقراض و آسیب‌پذیر می‌شوند.

صفایی تصریح کرد: به منظور معرفی مجدد یک گونه به طبیعت ابتدا عوامل و دلایل کاهش و انقراض گونه‌ها را باید شناسایی کنیم، شرایط را اصلاح و مدیریت بکنیم.

وی با بیان اینکه یک برنامه عمل ملی برای گونه‌های در معرض خطر انقراض داریم، گفت: دستگاه‌های دیگر نیز تکالیفی برای کمک به حفاظت از این گونه به منظور جلوگیری از انقراض آن دارند و آن‌ها را در این برنامه مشخص می‌کنیم. این تکالیف ابعاد مختلفی مانند حفاظت، آموزش و پژوهش، آموزش جامعه محلی و مشارکت  دارد.کمیته‌های فنی را در راستای برنامه‌های عمل راه اندازی کردیم.

معاون دفتر حفاظت از حیات وحش سازمان حفاظت محیط زیست درباره وضعیت گونه گوزن زرد به عنوان یکی از گونه‌های در خطر انقراض اظهار کرد: حدود سال ۴۰ تصور می‌شد که این گونه کاملا منقرض شده است.  دانشمندان آلمانی در ایران ۱۲ راس از این گونه را پیدا و به «دشت ناز» ساری منتقل کردند.

وی افزود: گوزن زرد در دشت ناز شروع به زاد و ولد می‌کند و جمعیت پایه‌ای از آن ایجاد می‌شود. در دهه ۵۰ چند راس از گوزن زرد را به جزیره اشک منتقل می‌کنند. در ادامه سازمان حفاظت محیط زیست در حدود سال ۸۵ سایت‌هایی را در بیش از ۱۵ نقطه از کشور برای تکثیر و پرورش گوزن زرد ایجاد کرد که در حال حاضر جمعیتی از گوزن زرد در هفت سایت مانند فندقلو،   جزیره اشک در پارک ملی دریاچه ارومیه، پارک ملی دز در استان خوزستان،‌ پناهگاه حیات وحش دشت ناز و پناهگاه حیات وحش سمسکنده استان مازندران وجود دارد.

 صفایی ادامه داد: حدود دو سال پیش اولین جمعیت متولد شده در سایت تکثیر و پرورش گوزن زرد که بازوحشی‌سازی شده بود در زیستگاه اولیه خود که دز و کرخه رهاسازی شد. خوشبختانه سال گذشته تصاویری از زاد و ولد گوزن زرد در زیستگاه داشتیم یعنی گوساله گوزن زرد بعد از دهه‌ها سال دوباره به زیستگاهش بازگشته است. امسال هم در منطقه گوزن زرد آبستن دیده شده است.

وی افزود: احیای گوزن زرد پروژه خیلی پیچیده و چند وجهی است. انجمن «شیردال» حدود ۱۲ سال است که در زیستگاه این گونه روی جامعه محلی کار می‌کند. کار را به جایی رساندند که روز رهاسازی گوزن زرد، جشن گوزن زرد گرفته و شیوخ عرب در این مراسم حاضر شده بودند و مردم محلی به گوزن زرد عشق و عِرق پیدا کرده بودند.

معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان محیط‌ زیست تاکید کرد: در این مرحله می‌توانی مطمئن باشی که جامعه محلی آسیبی به گونه رهاسازی شده نمی‌زنند و هر سال تعداد گوزن‌های زرد در حال افزایش و رهاسازی در زیستگاه است. 

وی درباره وضعیت گورخر ایرانی گفت: گورخر در بسیاری از کشورهای دیگر زیست می‌کند اما جمعیت آن در ایران به‌ویژه در منطقه توران کم شده است. جمعیت این گونه را در پارک ملی کویر به‌طور کامل از دست داده بودیم ولی حدود ۱۰ سال پیش تعدادی از این گونه را به پارک ملی توران برگرداندند. در حال حاضر حدود ۵۰ راس گورخر در این منطقه وجود دارد.

صفایی افزود: بر اساس مقالات قدیمی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی جمعیت گور در این منطقه ۵۰ راس بود بنابراین در حال  حاضر گورخر ایرانی در پارک ملی کویر احیا شده است. منطقه حفاظت شده بهرام گور نیز دارای حدود ۱۰۰۰ راس گور است و به علت محدود شدن گورها در این بهرام گور، این منطقه دچار چرای مفرط شده یعنی پوشش گیاهی آن در حال نابودی است و گورها به‌تدریج در حال خروج از زیستگاه هستند.

وی ادامه داد: به همین علت ما در استان‌های کرمان و یزد فراخوان دادیم و کارگروهی را متشکل از این سه استان تشکیل دادیم تا کریدورهای عبور گور را باز کنند. به عنوان نمونه در قرق اختصاصی یا حفاظتگاه مردمی منصورآباد کرمان طی سه سال پیش  گور دیدیم چراکه با امن شدن زیستگاه‌های فارس، گور به سمت کرمان حرکت کرده است. 

معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان محیط‌ زیست افزود: وقتی کریدورها امن شود، گور می‌تواند در زیستگاه جابجا شود. هرچه قدر گستره پراکنش این گونه بیشتر شود، امنیت آن افزایش پیدا می‌کند.  همچنان در حال تلاش برای امن کردن کریدورهای عبور گور چه در مناطق تحت مدیریت و چه در حفاظت‌گاه‌های مردمی هستیم یا حتی حفاظتگاه‌های مردمی داوطلبانه مثل یوزکنام پل ابریشم داشته باشیم تا گورها بتوانند از سمت پارک ملی قطرویه و منطقه حفاظت شده بهرام گور به سمت کرمان در حال رفت و آمد باشند.

وی افزود: چند راس گور ایرانی در منطقه پنج انگشت یزد داریم که در فنس بودند و رهاسازی شده‌اند.

وی درباره وضعیت یوزپلنگ ایرانی اظهارکرد: در حال حاضر یوزپلنگ بیشتر در استان سمنان وجود دارد. این گونه به دلایلی مانند تغییرات اقلیمی به سمت عرض‌های شمالی حرکت کرده است. اگرچه در جنوب توران محدوده‌ای به اسم «چشم کرباسی» وجود دارد که در این مکان مشارکت یکی از معتمدان محلی را جلب کرده‌ایم. او علاوه بر خارج کردن دام‌هایش از توران، محدوده‌ای را داوطلبانه حفاظت می‌کند.

صفایی با اشاره به رهاسازی طعمه یوز در توران گفت: ۴۷ راس قوچ و میش را سه سال قبل در این منطقه رهاسازی کردیم چون تقرییا جمعیت طعمه‌های یوز در جنوب توران از بین رفته بود. این اقدام موجب شد که سال گذشته هم رد یوز در این منطقه دیده شد و هم توانستند از آن عکس بگیرند بنابرای زمانی که عوامل بقای یک گونه مانند طعمه احیا شود، ممکن است بتوان جمعیت گونه در معرض انقراض را افزایش داد.

وی تاکید کرد: موضوع واضح حرکت یوز به عرض‌های شمالی  است البته در گذشته که هنوز دامنه پراکنش یوز وسیع بود حتی در دشت میرزابایلو پارک ملی گلستان هم یوز داشتیم. در حال حاضر بیشترین جمعیت یوز را در منطقه میاندشت خراسان شمالی می‌بینیم.

معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌ وحش سازمان محیط‌ زیست یادآور شد: یک عرصه حدود ۴۰۰ هزار هکتاری بین توران و میاندشت فاصله است و حدود هفت سال بود یوزی که در میاندشت مشاهده نشده بود، تا اینکه این محدوده را در قالب حفاظتگاه مشارکتی مردمی به اسم یوز کنام پل ابریشم تعریف کردیم. این منطقه بین توران و میاندشت یعنی کریدور حرکتی یوزپلنگ قرار دارد و حفاظت آن را در قالب انجمن صنفی حفاظتگاه‌های خصوصی به مردم واگذار کردیم. به‌تدریج با امن شدن این منطقه، یوزپلنگ در میاندشت مشاهده شده است.

وی درباره گستره تحت حفاظت زیستگاه یوزپلنگ آسیایی گفت: در حال حاضر زیستگاه‌های توران، یوزکنام پل ابریشم، میاندشت و در شمال آن حفاظتگاه مردمی «اوزوم» حفاظت می‌شوند و افزایش امنیت زیستگاه به‌قدری افزایش پیدا کرده است که حتی در اوزوم نیز یوزپلنگ هم دیده شده است. در حال حاضر هلیا (یوزپلنگ ماده) و پنج توله در این محدوده در رفت و آمد هستند.

معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان محیط‌ زیست درباره فنس‌کشی، تامین روشنایی و اعمال محدودیت سرعت در جاده عباس‌آباد - میامی که به جاده مرگ یوزپلنگ معروف است، گفت: فنس‌کشی در بخشی از این جاده انجام شده ولی روشنایی‌ و محدودیت سرعت در آن زمان تامین شده است.

صفایی ادامه داد: فنس‌کشی جاده هزینه بسیار هنگفتی دارد. جلسات متعددی با وزارت راه داشته‌ایم و بخش خصوصی هم در مقاطعی از آن حمایت مالی کرده است ولی مسیر مورد نیاز به فنس‌کشی، طولانی است.

وی در ادامه با اشاره به اصل ۵۰ ، ۵۰۰ در اکولوژی گفت: بر اساس این اصل جمعیت یک گونه حداقل ۵۰ تا باید باشد تا امید به ماندن جمعیت آن  وجود داشته باشد و جمعیت ۵۰۰ تا حداقل جمعیتی است که می‌توان اطمینان حاصل کرد که جمعیت، پایدار است پس احیای یک گونه کار خیلی سختی است.

معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌ وحش سازمان محیط‌ زیست افزود: متاسفانه برخی دستگاه‌ها در این مسیر همراهی کافی نمی‌کنند، در حالی که تنوع زیستی حتی از نفت هم ارزشمندتر است. گونه‌ای مانند یوز یک ثروت ملی و یک هویت ملی است و نیاز است به جای یک اتاق برای حفاظت از این گونه، یک کمیته ملی یوز متشکل از نماینده دستگاه‌های مرتبط داشته باشیم.

صفایی درباره آخرین وضعیت میش‌مرغ گفت: پروژه تکثیر و پرورش میش‌مرغ در سال‌های اخیر در منطقه بوکان فعال بوده است. سال گذشته توانستیم چهار جوجه میش‌مرغ را در این مرکز بزرگ کنیم و الان وضعیت آن‌ها خوب است علاوه بر آن سه لانه جدید در این منطقه شناسایی شده است تا تعداد محدودی تخم برای تکثیر و پرورش بر می‌داریم تا بتوانیم یک جمعیت پشتیبان در آن مرکز درست بکنیم.

وی افزود: عده‌ای را به عنوان چیرگ وان (حافظان میش‌مرغ) استخدام کردیم که کار آن‌ها حفاظت از ایستگاه‌های میش‌مرغ است علاوه بر آن قرار است برخی مستثنیات را بخریم. محصولات کشاورزان زیستگاه میش‌مرغ را پیش‌خرید می‌کنیم تا دیرتر برداشت شود و میش مرغ زمان بیشتری برای تخمگذاری داشته باشد.

صفایی با بیان اینکه آموزش جامعه محلی در باید انجام دهیم، گفت: آموزش جامعه محلی اهمیت زیادی دارد. این کار یک پروژه دو سه ساله است.

معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان محیط‌ زیست اضافه کرد: در اطراف زیستگاه میش‌مرغ یک سایت دفع زباله  وجود داشت که موجب تجمع سگ‌های ولگرد می‌شد و آرامش زیستگاه را از بین می‌برد بنابراین برای جابجایی این سایت با مسوولان مربوطه رایزنی کردیم.

 وی در ادامه اظهار کرد: ۱۷ تا ۲۰ قطعه میش‌مرغ داریم. در گذشته زیستگاه این گونه گسترده‌تر بوده و حتی در کردستان هم میش‌مرغ داشتیم بنابراین گروهی را برای بررسی مطلوبیت زیستگاه به کردستان فرستاده‌ایم. اگر مطلوبیت زیستگاه در این استان تایید شد،‌ اقدامات لازم برای احیای آن را آغاز می‌کنیم.

معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان محیط‌ زیست تاکید کرد: خطرناک‌ترین وضعیت برای یک گونه در خطر انقراض، تک زیستگاه بودن آن است چون یک اپیدمی بیماری به‌سادگی می‌تواند تمام جمعیت گونه را نابود کند بنابراین یک زیستگاه جایگزین را برای میش‌مرغ در نظر داریم.

صفایی ابراز امیدواری کرد که بعد از بازوحشی‌سازی میش‌مرغ‌های در اسارت بتوان آن‌ها را در زیستگاه دوم رهاسازی کرد.

صفایی درباره وضعیت سیاه‌خروس گفت: کمیته فنی سیاه خروس متشکل از تشکل‌های مردمی، دانشگاهی‌ها، اداره کل محیط زیست زیستگاه این گونه با محوریت دفتر حیات وحش سازمان حفاظت محیط زیست فعالیت می‌کند. با توجه به اینکه سیاه خروس تک زیستگاه است و فقط در ارسباران وجود دارد، دبیرخانه آن استان آذربایجان شرقی است.

وی افزود: ارسباران جنوبی‌ترین محدوده پراکنش سیاه خروس در جهان است و اکنون تخمین زده می‌شود که ۱۵۰ تا ۱۹۰ قطعه سیاه خروس در ایران وجود داشته باشند. بر اساس تحقیقاتی که درک اسکات - پرنده شناس - پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران انجام داده و چک‌لیست پرندگان ایران را درآورد و اولین کتاب پرندگان ایران  را نوشت، وجود ۲۰۰ قطعه سیاه‌خروس در ایران برآورد شد پس در حال حاضر سیاه‌خروس وضعیت بدی ندارد.

صفایی در پایان درباره علت نبود آمار دقیق از سیاه‌خروس گفت: شمارش این گونه خیلی سخت است چون فقط هنگام فصل زادآوری(اردیبهشت) از جنگل بیرون می‌آید، وارد بوته‌زارها می‌شود و شروع به آواز خواندن و تظاهرات جنسی برای جلب توجه گونه ماده می‌کند. فقط در این فصل می‌توان سیاه‌خروس را دید و شمرد.

انتهای پیام//