چهارشنبه 29 آبان 1398 |

جنگ و مجسمه های شهری تهران

1398/08/18 یادداشتی درباره پیکره سازی با موضوع دفاع مقدس

جنگ و مجسمه های شهری تهران

حیات: در تاریخ هر کشوری جنگ به مثابه عنصری بوده که در پاره ای از تاریخ آن سرزمین تمامی ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را زیر تاثیر خود قرار داده است. کشور ما نیز از واقعیت مستثناء نبوده و هر گاه در این سرزمین جنگی رخ داده است تحولات عمده ای در تمامی شئون زندگی ما بوجود آمده است. یکی از چیز های مهمی که با گذشت زمان در مواجه با جامعه و زندگی اجتماعی مردم اثر بسزایی داشته هنر است.در این میان هنر بیش از دیگر پدیده های اجتماعی، ملموس و عینی تر تاثیر پذیری خود را از جهان پیرامونش نشان می دهد. ما اینجا می خواهیم درباره هنری صحبت کنیم که شاید بیش از دیگر هنر ها با فضای زندگی شهری در آمیخته باشد. مجسمه سازی.. از سوی دیگر نیز می دانیم که این هنر می تواند به عنوان ابزاری قدرتمند در دست نظام های سیاسی برای نمایش و یادآوری قهرمانان و انسان های بزرگ بکار برود. ما در این نوشته می خواهیم نسبت میان مجسمه های دوران جنگ و دفاع مقدس را با زندگی امروز تهران بررسی کنیم.

به گزارش پایگاه خبری حیات ،از دوره قاجار و تجربیات سفر به غرب مجسمه به عنوان عنصری زیباساز در فضای شهری ظهور پیدا کرد، باپذیرفتن این نظریه که هنر بازتاب دهنده جامعه و  وقایع اجتماعی است این پرسش به ذهن متبادر می شود که جنگ به مثابه یک واقعیت اجتماعی که جامعه معاصر ایران در برهه های مختلف با آن درگیر بوده در مجسمه های شهری تهران چگونه بازتاب یافته است؟ و بازنمایی جنگ در مجسمه های شهری در  مقاطع مختلف چه تفاوت هایی در مضامین و محتوا دارند؟ به نظر می رسد که بطور کلی بر اساس این پیش فرض که انقلاب اسلامی  به عنوان یک نقطه عطف در تاریخ معاصر ایران باعث تغییر اساسی گفتمان حوزه های مختلف شده است  ما در تاریخ مجسمه های شهری تهران رویکردی عمده در پرداختن به سوژه جنگ مواجه هستیم  رویکردی که جنگ را همچون نوعی دفاع  در برابر تجاوزات دشمنان می داند و آمیخته با ارزش های والایی چون شهادت، ایثار، برادری، شهامت ، بردباری ، مادران و چشم انتظاران و ... است . مفهوم جنگ از خلال مفاهیم و ارزش های انقلاب سر بر می آورد  و معنایش از تهاجم و مبارزه برای جاه طلبی و سلطه جویی به دفاع مقدس به منظور دفاع از خویش در مقابل متجاوزین به دین، جان، مال و کشور و دفاع از مظلومین و ارزش ها و آرمان ها تغییر یابد. 
مفهوم جنگ در این دوران با نوعی تفسیر تقدیرگرایانه از جنگ و حوادث و نتایج آن با تأکید بر الگوی عاشورا و تکلیف گرایی همراه است؛ تفسیر معنوی از جنگ بر اساس تکلیف گرایی با تأکید بر ارز ش ها و روایت های انسانی از جنگ، اهمیت ارزش های انسانی در دوره دفاع مقدس نقش مهمی درشکل گیری رویکرد معنوی  ارزشی به جنگ داشت؛ رویکردی که از آن به تأویل گرایی و یا تفسیر معنوی از مسائل انسانی جنگ نام برده  می شود. جنگ در این نگاه بیشتر به عنوان سلوک فردی و معنوی تصور می شود.
تلقی مجسمه به عنوان نماد حکومت پیشین بعد از سال 1367  اگرچه هنری نیست که به دلایلی در خدمت جنگ باشد همچون مسائل اعتقادی و شرعی، تعطیلی دانشگاه و دانشکده مجسمه سازی و زمان بر بودن مجسمه نسبت به هنرهای تجسمی دیگر چون نقاشی دیواری، اما مجسمه هایی در خصوص انقلاب و مفاهیم شهادت ساخته می شود که مشهورترین آن «مجسمه میدان انقلاب» در سال 1361 بود که این مجسمه قبل از اجرا به صورت حجمی مدور و نقش برجسته بود که نماد اتفاقات زمان مبارزات انقلاب و نمایش دهنده نقش گروه های مختلف مردم در جریان انقلاب و تظاهرات ها تلقی می شد. نشان دادن حضور و نقش زنان و اقوام با حالت های مختلف و اندکی اغراق در فرم دست ها بخصوص در طرح دست امام خمینی)ره( که اشاره به نقش رهبری حمایت ایشان از مردم در جریان انقلاب داشت؛ اما بعد از آن به مدلول دیگری یعنی روایت هشت سال جنگ تحمیلی و رهبری امام خمینی)ره( در آن سال ها ارجاع داشت.
از آنجایی که در دوره جنگ علاوه بر اینکه ساخت مجسمه فیگوراتیو و واقعگرا  نمادی از حکومت پیشین تلقی می شده، تشدید منع شرعی نیز بوجود آمده بود، مجسمه بعد از انقلاب اسلامی باعث می شود عناصر نمادین انقلاب تعریف شوند : لاله، پرنده، کبوتر.از عناصر بنیادین و تکرار شونده این فیگور ها هستند و در همه جا حاضر. بنابراین حجم هایی  برگرفته از نمادهای کلی انقلاب در آن سال ها توسط هنرمندان ساخته و در میدان های شهر نصب شد. در این دوران مجسمه هایی که از حکومت پیشین باقی مانده بودند و ارجاع مستقیم به آن دوره نداشتند از خلال مفاهیم انقلاب و ارزش های اسلامی نیز تفسیر نوینی پیدا می کنند. از جمله مجسمه گرشاسب و اژدهای باغشاه که به مناسبت آزادسازی آذربایجان ساخته شده بود پس از انقلاب و تغییر نام به میدان حر ارجاع دیگری می یابد . این مجسمه به گفته تاج الدینی «به شخصیت حُر و مفهوم مبارزه با نفس در نظر بسیاری مخاطبان متأخر این میدان، مجسمة آن یادآور واقعه کربلا و حوادث مربوطه است». 
از سال 1375 که رشته مجسمه سازی بطور قانونی و شرعی مورد پذیرش قرار گرفته و در دانشگاه ها تدریس می شود ما شاهد حضور تعداد زیادی از مجسمه های نیم تنه یا « سردیس» چهره های مشهور انقلابی، شهدا ، دانشمندان و شخصیت های تاریخی هستیم. برای مثال درست در همین دوره است که نخستین مجسمه شهری از مبارزی انقلابی - شهید آیت الله مدرس- در فضای میدان بهارستان دیده می شود.  نصب این مجسمه در میدان بهارستان را می توان سرآغاز شروع جریانی دانست که تا به امروز ادامه یافته است و هر روز اعتلا و رشد این هنر در سطح شهر را وسعت بخشیده است. شاید آنطور که  "نیکولای پرونای" گفته است: «تجربه دوران جنگ نشان می دهد که یک دهه پس از جنگ، زمان صیقل خوردن خاطرات تلخ فرا می رسد. در این هنگام مردم این امکان را می یابند که دوباره، اما این بار از طریق نیروی خلاق هنر، با این خاطرات تلخ مواجه شوند». 
یادآوری این نکته نیز ضرورت دارد که شهید فقط به شهدای جنگ ایران و عراق بر نمی گردد ،بلکه مبارزان انقلابی و فرماندهانی که در حین مأموریت یا حملات تروریستی کشته می شوند نیز در زمره شهدا قرار دارند )از جمله شهید باهنر، شهید رجایی، شهید مطهری، شهید مدرس، شهید بهشتی، شهید نواب صفوی، شهید آوینی، شهید رئیس علی دلواری، شهید دادمان، شهید احمد کاظمی، شهید صیاد شیرازی).
در نهایت باید گفت که مجسمه هایی با موضوع دفاع مقدس و جنگ بر خلاف دیگر کشور ها مستقیما به موضوع جنگ نمی پردازند بلکه یا تصویری معنوی و خیال پردازانه از شهید، ایثار و جانباز ارائه می شود و یا مجسمه هایی به شکل کاملا نمادین و یا بیشتر با نقش های عرفانی طراحی می شود که اشاراتشان به شکلی غیر مستقیم به مفاهیم جنگ است.، این آثار نه تنها لطافت و آرامش را به مخاطب انتقال می دهند بلکه از آن نوع ستایش نظامی گری و جنگ طلبی که در جاهای دیگر می بینیم بَری هستند. تصویر «شهید» در اینجا مرکز توجه اکثر این آثار است و بصورتی نمایش داده می شود که ذهن و ضمیر مخاطب را بیش تر به سمت مفهوم شهادت سوق دهد تا تصویر واقعی یک شهید.


منابع:
1. درودیان، محمد، مولفه های موثر در شکل گیری رویکرد ها و مفاهیم جنگ و ضرورت پژوهش درباره آنها.، نشریه علمی پژوهشی مدیریت نوآوری، 1394
2.اسمائیل،شهروز، مجسمه های تهران، آفتاب اندیشه،1391
3.شهری، جعفر، طهران قدیم،معین، 1367
4.تاج الدینی، مرجان،پیشینه زیبا سازی شهر تهران،پیکره،1394

فایل های ضمیمه :

فایل های ضمیمه :

نظرات کاربران
نظر شما
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران :
لطفاً کد امنیتی که در عکس نشان داده شده، را وارد کنید کد امنیتی :