چهارشنبه 29 آبان 1398 |

دفاعی عاشقانه از زندگی

1398/07/20 بررسی نقش مضامین عرفانی در شعر پایداری به مناسبت روز بزرگداشت حافظ، بزرگترین شاعرِ عرفانی ایران

دفاعی عاشقانه از زندگی

حیات: یکی از شاخصه های پر رنگ ادبیات منظوم ما ، سرشار بودن از مفاهیم عرفانی و اشارات و کنایاتی است که جز با زبان رمز و اشاره، که فرم اصلی بیان این مضامین عارفانه است ،قابل بیان و انتقال به خواننده نیست. این مضامین جزئی لاینفک از بدنه ادبیات کلاسیک ما محسوب می شود و پیوند عمیقی با شعر پارسی دارند. جالب است بدانیم که در دوران معاصر یکی از رویداد هایی که بر زبان و مضامین شعر پارسی اثری تعیین کننده گذاشت ، جنگ تحمیلی بود که باعث شد شاعران متعهد ما نهایت توان و قریحه شاعرانه خود را در جهت به تصویر کشیدن حماسه آفرینی ها و رشادت های بی بدیل رزمندگان اسلام بکار بگیرند و در این میان گونه ای از شعر زاده شد که امروز آن را « شعر دفاع مقدس» می نامیم. یکی از مهمترین مضامینی که در شعر دفاع مقدس نقش برجسته ای دارد، مضامین عرفانی موجود در این اشعار است. در اینجا با یک بررسی اجمالی نشان خواهیم داد که این شعرا از اصطلاحات و مضامین متنوعی برای اشعار خود بهره برده اند و هر کدام به فراخور علایق و توانایی شان این مضامین را پرورش داده و عمومیت بخشیده اند.

به گزارش پایگاه خبری حیات ،در شعر دفاع مقدس، ما با مضامین خاص عرفانی که تنها در ادبیات کلاسیک مان دیده می شود روبرو هستیم، این بسیار جالب است، چرا که رویدادی چون جنگ در نگاه نخست نمی تواند ظرفیت های شعری چندانی داشته باشد. به هر حال جنگ یک اتفاق خشن و بی رحمانه است و در آن تنها خون و کشتار حضور دارد  و از لطافت و ظرافتی که لازمه سرودن شعر است خبری نیست  پس چطور می توان گفت که جنگ ما ، حاوی بی شمار مضامین شاعرانه و بدیع است؟ به این دلیل که جنگ در سرزمین  ما به معنای دفاع گره خورده است ، دفاع از خاک و ناموس و میهن، مملو است از فداکاری ها و جان فشانی ها و از خود گذشتگی ها . این جنگ، به معنای متعارف اش ، جنگ نبود بلکه دفاعی عاشقانه از زندگی و حیات بود. از ان روست که اینچنین با عشق و عرفان آمیخته است. شاعران جنگ از مضامین عرفانی متنوعی در اشعارشان بهره می گیرند . اصطلاحات و مضامینی چون: عشق به پروردگار، معراج، توکل، ایثار، یقین، وصال، شوق، تقرب، آب حیات، عهد الست، شیدایی، تجلی، حال، مقام و.... « حسین علی قبادی» در مقاله " حماسه و عرفان در شعر عصر انقلاب اسلامی" نوشته که «شاعران دفاع مقدس، در کنار بیان حماسه اصطلاحات و مضامین عرفانی نیز در اشعارشان بازتاب داده اند» . یا به گفته "مهدی باقر" در مقاله « عرفان در شعر امروز ایران» رگه های عمیقی از مضامین عرفانی را در شعر شاعران پس از انقلاب و بخصوص دوران جنگ می توان یافت». با نگاهی دقیق به حجم عظیم ادبیات منظوم دفاع مقدس و با استخراج واژه های رمز آمیز عرفانی که در بالا به چند نمونه آن اشاره شد سعی می کنیم مهمترین آنها را دربطن این آثار یافته و به تحلیل و بررسی شان بپردازیم. 


1.عشق
عشق یکی از پر کاربرد ترین نشانه های نمادین در ادبیات عرفانی ماست که مستقیما در شعر دفاع نیر تبلور یافته است. عشق به خالق هستی و اشتیاق به ذکر نام معشوق در تمام این گونه آثار موج میزند. شاعران دفاع عشق به پرودگارشان را در آثارشان  مدام بکار می برند و عشق را از منازل سختی می دانند که هر کس را یارای ورود به آن نیست. و آن را راه و شیوه مردانی می دانند که از جان خود برای پیوستن به معبود و لقای الاهی گذشته اند. آنان را همچون منصور حلاج ثمیل عشق عرفانی می دانند. 
از آتش دل ، گدازه می گیرد عشق
وز حادثه رنگ تازه می گیرد ، عشق
(قیصر امین پور)

چه عشقی است این آتش سینه سوز
طلب می کند عاشقان را هنوز
( حسین اسرافیلی)

2. مست و مستی
مستی نیز از آن اصطلاحات پر کاربرد در ادبیات عرفانی ماست، به گفته « سجادی» " عارف، عاشقی است که عشق تمام وجود او را تسخیر کرده است". شاعران دفاع نیز از این مضموع برای توصیف رزمندگان به کار می گیرد. آنان رزمندگان را کسانی می دانند که به سبب غلبه بر عشق، به این مقام رسیده اند.
بازار مستی ، رونق از خون داشت آن روز
هامون به دامن لاله افزون داشت آن روز
( حمید سبزواری)

زخون لاله مست روییده بود
افق در افق دست روییده بود
( کاکایی)

3.شوق
شوق را می توان میل وافر انسانی دانست در راه پیوستن به معشوق و یگانگی با او. در ادبیات عرفانی ما شوق نیز یکی از رموز عرفانی بسیار مهم است. از منظر « عزالدین کاشانی» ، شوق آتشی است که در وجود عاشق برای لقا الله شعله ور می گردد. در شعر دفاع مقدس برای توصیف رزمندگان از اصطلاح در اشعار استفاده  می شده است .

سر به سودای دگر می خواهد آواز رحیل
کاین دل مشتاق را با سر قرار دیگر است
( اسرافیلی)

یاران به سر دویده و با جان رسیده اند
بر لب رسید جان، که مهیا شوم ،نشد
(عبدالملکیان)

3. ایثار
از والاترین ویژگی های آدمی این است که از جان خود برای آرمانی بزرگتر بر گذرد ایثار است.  در ادبیات عرفانی ما ایثار جان در راه حق حضوری پر رنگ داردو با داستان قربانی کردن اسماعیل توسط حضرت ابراهیم گره خورده است. در شعر دفاع مقدس ما دوباره با حضور پر رنگی از این مضمون مواجه می شویم که نمی توان آن را  نا دیده گرفت. گویی که این مفهوم در واقعیت چنان حضور پر رنگی داشت و رزمندگان چنان روح و روان خود را با آن آمیخته بودند که نمی توان به راحتی از کنارش گذشت. 

گذشتن ز سر، سرگذشتی است خونین 
دلا کی تو این ره، به زردی نوردی؟
( امین پور)

به یاد روی کیست کین چنین کند
به فدیه جان و زندگی فدای او؟
(مهرداد اوستا)

4. رمز عرفانی شراب
می، شراب، باده ، ساقی، میکده،میخانه ، قدح در شعر دفاع مقدس بسیار دیده می شود. می خوردن و مست شراب شدن در گفتمان عارفانه شعر دفاع مقدس اشاره به وجود عشق لایتناهی در وجود رزمندگان نسبت به خالق جهان هستی بود و شراب وسیله ای برای رسیدن به لقا الله و یکی شدن با ذات پروردگار. در واقع شعادت نوعی باده نوشی و مستی است که رزمنده را به پروردگارش پیوند می دهد. 
به آنان که چون باده نوش آمدند
چو خون سیاوش به جوش آمدند
(بیگی حبیب آبادی)

دلم وقف شما ، ای می پرستان 
سرم نذر شما ای باده نوشان
(علیرضا قزوه)

5. معراج
بنا به گفته « سجادی» معراج به معنای صعود جسمانی و روحانی است. عروجی که یادآور معراج پیامبر صل الله است . در واقع معراج به نوعی قرب الی الله است که در شعر پایداری بار ها به آن اشاره شده . از منظر « سجادی» عروج همان صعود جسمانی است جسم و روح هر دو در عروجند.

با هر چه دهان زخم در تن می گفت
از راز عروج خویش با من می گفت
( قیصر امین پور)



منابع:
1. بررسی مضامین عرفانی در شعر دفاع مقدس , دکتر عنایت الله شریف , فصلنامه ادبیات پایداری
2.سجادی – سید جعفر- فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی- 1386
3.شاهرخی- محمود- تجلی عشق-تهران-1386
4.قزوه- علیرضا-این همه یوسف- تهران- 1376

فایل های ضمیمه :

فایل های ضمیمه :

نظرات کاربران
نظر شما
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران :
لطفاً کد امنیتی که در عکس نشان داده شده، را وارد کنید کد امنیتی :