پنجشنبه 25 مهر 1398 |

1398/06/23 نگاهی به سینمای دفاع مقدس به بهانه روز ملی سینما

این جنگ دوست داشتنی

حیات: سینما جنگ در ایران بعد از انقلاب ، بر خلاف مشابه همین ژانر در غرب و سایر کشور های جهان، نقش و معنایی کاملا متفاوتی را با خود حمل می کند.سینمای جنگ در معنای معمول آن در سایر نقاط جهان در درجه اول به عنوان ابزاری قدرتمند در جهت «پروپاگاندای نظامی» و از همه مهمتر ایجاد هیجان و لذت با هدف جذب مخاطب بیشتر و افزایش فروش گیشه بوده است.

به گزارش پایگاه خبری حیات ،  ژانر جنگ درسینمای جهان و بخصوص سینمای هالیوود تاریخچه ای دارد به قدمت خود سینما. از «تولد یک ملت»"گریفیث" که نخستین فیلم بلند تاریخ سینما محسوب می شود. تا به امروز که هنوز در سینمای هالیوود فیلم های ژانر جنگ ساخته می شود همواره تمرکز بر آن بوده این گونه سینمایی را هر چه هیجان آور تر و سرگرم کننده تر سازند. البته در این سینما با نمونه های انتقادی نیز روبرو می شویم. آثاری نظیر « در جبهه غرب خبری نیست» ، « غلاف تمام فلزی» « اینک آخر زمان»، « خط قرمز باریک»، « راه های افتخار» و... از جمله فیلم هایی هستند که با نگاهی گزنده و انتقادی به جنگ می نگرند. اما نکته مهم در سینمای جنگ ایران این است که از ابتدای پیدایش آن تا به امروز گوهره و جوهره اش با  مسئله « دفاع» ممزوج شده است. " مریم نقیبی اصفهانی" در مقاله « تبیین ساختاری سینمای دفاع مقدس» اصطلاح « جهاد آرمانی» را برای آن بکار برده است و معتقد است که این نوع سینما ادامه همان نگاهی است که تلاش می کند مستندات و واقعیات جنگ  را همراه با  آگاهی بخشی ارائه دهد و برای اثبات این که هر آنچه در جبهه ها بر رزمندگان می گذرد ، نوعی جهاد است ساخته می شود. این جنگ، جنگ حق علیه باطل بوده و کسی در این مورد شک ندارد و همه در مقابل دشمنی متجاوز ایستاده بودند که داشت خاک کشور را تصرف می کرد. 
نگاهی گذرا به بیش از چهار دهه فعالیت سینماگران در این عرصه گویای تحولات بسیاری چه در مضمون و چه در نوع ساخت و فرم آثار است، اما همانطور که گفته شد ایده محوری این آثار هیچ تغییری نکرده است،« مقاومت» یا همان « جهاد آرمانی». در طول این چند دهه  ما با دوره هایی مواجه می شویم که سینمای جنگ به سوی سستی و کلیشه ای شدن می گراید ، اما در دوره هایی دیگر نیز فیلم هایی ساخته شده که از تاثیر گذار ترین و حتی مهم ترین فیلم های تاریخ سینمای ایران محسوب می شوند. 
دفاع مقدس را می توان به دو دوره کلی تقسیم کرد 1. دوران نبرد و درگیری و در جبهه ها 2. دوران پس از جنگ. در دوره اول ما با حجم زیادی از آثاری روبرو هستیم که نمایش گر قهرمانی ها، رشادت ها، فداکاری ها و از خود گذشته گی ها هستند.فیلم های این دوران اکثرا به دنبال نمایش فضای جبهه ها و بیان رویداد هایی هستند که طی این هشت سال در جبهه های جنگ بر ما گذشته است. اولین فیلم سینمای دفاع مقدس « مرز» نام داشت که با کارگردانی "جمشید حیدری" در سال 1360 به روی پرده رفت. این فیلم با زبانی ساده و صمیمی می کوشد  مقاومت مردم روستایی در مناطق مرزی را به مخاطب نشان دهد. تا چند سال بعد از آن  شاهد ساخته شدن فیلم هایی بودیم که هر کدام از زاویه ای متفاوت به جنگ می پرداختند. یکی از مهمترین آثار این دوران را باید «دیار عاشقان» ساخته " حسن کار بخش" دانست،که با بازی تحسین برانگیز خسرو شکیبایی و  پرویز پرستویی توانست نه تنها در گیشه بلکه در میان منتقدان نیز برای خود موفقیتی کسب کند و باعث شود که سینماگران و منتقدان فیلم با نگاهی جدی تر به این ژانر نو ظهور بنگرند. در این فیلم ما شاهد شکل گیری یک « زیر ژانر» مهم از سینمای دفاع مقدس هستیم – یعنی همان موتیف « تحول» - علی که زندگی ای آرام را می گذراند، به خدمت سربازی فراخوانده شده و به جبهه اعزام می شود، او که تمایلی به رفتن به خط مقدم ندارد، تلاش می کند تا در پشت جبهه به کار آشپزی بپردازد، وی روزهای خود را در آشپزخانه می گذراند تا با دوستی قدیمی بنام مجتبی برخورد می کند ، که یک بسیجی شجاع است. رابطه این دو و بخصوص شهادت مجتبی در اواسط فیلم باعث تحول درونی علی می شود و او به جبهه های نبرد و خط مقدم می شتابد. 


عقاب ها، تولد فرمالیسم در سینمای جنگ
همانطور که مشخص است،در دهه 60، به موازات نضج و شکل گیری سینمای دفاع مقدس ما با آثار بیشتر و بیشتری در این ژانر مواجه می شویم. فیلم های دیگری چون « برزخی ها» ، « عبور از مین» و « عقاب ها» در دهه شصت ، همگی نشانگر این تحول و جدی تر شدن این ژانر سینمایی هستند. در میان تمامی آثاری که در این دهه ساخته شدند فیلم « عقاب ها» با فیلم نامه " محمد رضا یوسفی" و کارگردانی " ساموئل خاچیکیان" نمونه ای منحصر به فرد بود. این اثر برای نخستین بار سینمای جنگ را از کلیشه پردازی خارج کرد و به آن سر و شکلی جدتر بخشید، خاچیکیان که خود از کارگردانان بنام آن دوره محسوب می شد در « عقاب ها» تلاش کرد تلفیقی میان هیجان و اکشن و صحنه های آرام و با طمانینه ایجاد کند. این فیلم برای اولین بار نشان داد که چگونه می توان از طریق تسلط بر فرم و زبان سینما و در کنار داستان گویی جذاب و قوی آثاری ماندگار در حوزه سینمای جنگ خلق کرد.


کارگردانان سینمای دفاع، متولد می شوند
بعد از عقاب ها، فیلم ساز های دیگری تلاش کردند که این فرم گرایی را در آثار خود ادامه دهند. فیلم هایی نظیر « حماسه دره شیلر» ، « هویت» ، «پرواز در شب» و « بلمی به سوی ساحل» نمونه های گاه موفقی از سینمای پر تحرک  با نمایش صحنه های پر از حادثه بودند که بیشتر از هر چیز گیشه را هدف قرار داده بودند. نمونه بسیار مشهور آن که این روزها به عنوان کلاسیک های سینمای دفاع مقدس شناخته می شود فیلم ، « پرواز در شب» رسول ملاقلی پور است. در همین دوران است که به مرور شاهد ظهور فیلم سازانی هستیم که بطور مشخص در ژانر جنگ و سینمای دفاع مقدس کار می کنند. " رسول  ملاقلی پور ، « ابراهیم حاتمی کیا »  دو چهره برجسته این جنبش سینمایی هستند که بسیاری از آثارشان جزو  بهترین های سینمای دفاع مقدس محسوب می شوند. ملا قلی پور موفق شد با ساخت فیلم هایی نظیر« بلمی به سوی ساحل» ، « پرواز در شب» ، «افق» و «مجنون»  مهر خود را به عنوان فیلم ساز جنگ بر پیشانی سینمای ایران بزند. « پرواز در شب» که به گفته بسیاری از منتقدان هیجان و حادثه را در کنار معنا گرایی و معنویت به نمایش گذارد، توانست سیمرغ بلورین بهترین فیلم را از جشنواره فیلم فجر به دست آورد. همچنین ابراهیم حاتمی کیا با ساخت فیلم هایی نظیر « هویت»، « دیده بان» ، «مهاجر»  در دهه شصت و « بوی پیراهن یوسف» ، « برج مینو» ،« آژانس شیشه ای» ، « به نام پدرم ، « چ» ، « به وقت شام» در دوره های بعد خود  را به عنوان جدی ترین و صاحب سبک ترین فیلم سازان ژانر جنگ معرفی کرد. سینمای حاتمی کیا سرشار از نماد پردازی و استعاره های اثر گذار و گاه تکان دهنده هستند که در بستری واقع گرایانه به تصویر کشیده می شوند. بر خلاف فیلم سازان دیگر این ژانر، حاتمی کیا از شعار زده گی کاملا بدور است و بیش از هر چیز وجه هنری و ارزش های سینمایی برایش درجه اول اهمیت را دارد. او وظیفه بزرگی در قبال رزمندگانی احساس می کند که در 8 سال جنگ، تمام زندگی خود را در راه حفظ خاک وطن و سر بلندی کشور گذاشتند، کسانی که نه سوپر استار بودند و نه سلبریتی. آنها انسان های ساده و آزاده ای بودند که هر کدام از ما در اطراف خودمان هر روز می بینیم. آدم های بی ادعایی که فقط دغدغه انقلاب، میهن و مردم شان را داشتند و از همه چیزشان در این راه گذشتند. 


آغاز برخورد نامستقیم با جنگ
در سال های منتهی به دهه هفتاد "بهرام بیضایی" با فیلم « باشو غریبه ای کوچک»  با برخوردی نا مستقیم با مقوله جنگ به بررسی تاثیرات جنگ می پردازد. در فیلم باشو... ما شاهد مهاجرت ناخواسته کودکی هستیم که از جنوب کشور به دلیل تجاوز به خاک شهرش  راهی سفری شده و در پایان راه اش از شمال کشور سر در می آورد. در این فیلم شخصیت ها هر کدام نماینده مفاهیمی نمادین  هستند و رویداد ها به شدت لحن استعاری دارند. تلاش برای حفظ شادی و حیات در زمانه ای که ملت  زیر فشار تجاوزات بی رحمانه دشمن بعثی بود هدفی بود که بیضائی در این فیلم دنبال می کرد، دادن روحیه به مردمی که سال هاست درگیر جنگ و تبعات آن هستند. 


دهه هفتاد و دوران پس از جنگ
بعد از آنکه جنگ به پایان رسید سینمای دفاع هم به تبع آن دستخوش تحول شد. سینما گران جنگ کم کم  از جبهه و جنگ فاصله گرفتند و مضامین شان به سمت سوی مسائل و معضلات بعد از جنگ گرایش پیدا کرد. در این سال ها بود که شخصیت هایی مثل آزاده ، اسیر به وطن بازگشته ، مجروح و جانباز جنگ و... پیدا شدند. فیلم هایی نظیر « چشم شیشه ای » ، « در مسلخ عشق» ، « عروس حلبچه» و« گروهبان»  نمونه هایی اغز آثاری هستند که این کاراکتر های جدید در آنها ظاهر می شوند. این دوران مصادف بود با رشد نمو و قدرت گرفتن سینمای جنگ. حالا دیگر این ژانر سینمایی می توانست خود را به عنوان یکی از با اهمیت ترین و شاید اثر گذار ترین ژانر سینمای معاصر ایران معرفی کند. جشنواره سینمایی فجر هر ساله شاهد حضور تعداد زیادی فیلم  با کیفیت و  استخوان دار در زمینه جنگ بود. آثاری که هر کدام جوایز بی شماری را از جشنواره فجر و حتی گاهی از جشنواره های بین المللی دریافت می کردند. از میان این آثار می توان به « جنگ نفتکش ها»، « از کرخه تا راین»، « آبادانی ها» و « بر بال فرشتگان»  اشاره کرد. البته در این دوران می توان هنوز رگه های از حماسه پردازی و قهرمان گرایی دوران اوج جنگ را در اثار افرادی نظیر « جمال شورجه» مشاهده کرد. « عملیات کرکوک» داستان عملیاتی است که با قهرمان پردازی و نمایش مجاهدت و از خودگذشتگی رزمندگان تلاش می کند مضامین کهنه شده را جان تازه ای ببخشد. 


مضامین جدید با تصاویر چشم گیر
در دورانی که شاید بتوان آن را موج سوم سینمای جنگ نامید سینماگرانی ظهور کردند که با نگاهی متفاوت تر به جنگ و جبهه سعی در تحول دیگری در این گونه سینمایی داشتند. یکی از پرفروش ترین فیلم های تاریخ سینمای ایران را می توان در  همین دوران و در غالب پرداختی کاملا متفاوت دید. سینماگران جنگ تا به امروز سبک های مختلفی را امتحان کرده بودند، اما هیچ گاه کسی به نزدیک کردن فضای جدی و پر تنش جنگ با نوع کمدی نیاندیشیده بود. "کمال تبریزی" و "مسعود دهنمکی" شاید از نخستین کسانی بودند که به این موضوع اندیشید و سینمای جنگ را از آن جدیدت و خشکی که بر آن حاکم بود رها کرد.« لیلی با من است» ساخته کمال تبریزی، نمونه بی نظیری از تلفیق فضاها و شخصیت های کمیک با اتفاقات جبهه و جنگ بود، همینطور« سه گانه اخراجی ها» که تلفیقی عجیب از شخصیت های «گروتسک»، ساده و عادی ای بود که در موقعیتی شدیدا جدی مثل جنگ درگیر می شوند و در نهایت جنگ آنها را متحول می کند.. دهنمکی در این فیلم تصویری دگرگونه از رزمنده به ما نشان می دهد که در نوع خود بسیار جالب توجه است. ما در سال های اخیر همچنین با تعداد زیادی فیلم روبرو بوده ایم که هر کدام ویژگی و سبک منحصر به فرد خود را داشته اند  که بیش از هر چیزی نشان دهنده جا افتاده گی یک ژانر سینمایی محسوب می شود. سینمای جنگ در این 4 دهه که از آغاز آن می گذرد فراز و فرود ها، تغییرات و تحولات بی شماری داشته که متاثر از تغییرات تاریخی و اجتماعی و فرهنگی ما بوده. شاید اشاره به  فیلم هایی مثل « دوئل» با آن جلوه های چشم گیرش، « مزرعه پدری» با بازی های درخشان اش « چه» با بازساری فوق العاده اش و « تنگه ابوقریب» که در کارگردانی، جلوه های ویژه و بازیگری گوی سبقت را از همه فیلم های آن سال ربود، بتواند بخوبی نشان دهد که سینمای دفاع مقدس امروز در چه جایگای ایستاده است.

سهراب جعفری 
.







فایل های ضمیمه :

فایل های ضمیمه :

نظرات کاربران
نظر شما
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران :
لطفاً کد امنیتی که در عکس نشان داده شده، را وارد کنید کد امنیتی :