یکشنبه 24 شهریور 1398 |

ادبیات دفاع، اقیانوس بی پایان جاذبه

1398/06/05 تاملی بر گونه شناسی ادبیات دفاع مقدس و ظرفیت های موجود در آن برای آفرینش و خلق آثار جدید

ادبیات دفاع، اقیانوس بی پایان جاذبه

حیات: از بُعد تاریخی،علت پیدایش ادبیات دفاع مقدسبر خلاف سایر گونه های ادبی که زمینه پیدایش آنها ارتباط تنگاتنگی با مفهوم خاص hدبیت دارد، در ارتباط با پدیده ای شکل گرفت که نقطه پیوند سیاست، ادبیات، تاریخ و مفاهیم انسانی بود؛ یعنی همان مسئله جنگ و دفاع از میهن.

به گزارش پایگاه خبری حیات ، وقتی از ادبیات دفاع مقدس سخن به میان می آید، باید بدانیم که فراتر از هر نوع نگرش فرمال یا معنا شناسانه، بطور مشخص با پدیده ای روبرو هستیم که ضرورتا روایت گر رخدادی واقعی ، در برهه مشخصی از تاریخ  سرزمین مان است که می کوشد با توسل به ظرف ادبیات آن رویداد ها را به نحو موثری بازگو کند. پس می توان گفت که آنچه در این گونه ادبی از اهمیت ویژه ای برخوردار است زیر ساخت مستند و واقعیت موجود در آن است. همچنین باید در نظر داشت که غایت و هدف این گونه ادبی، بر خلاف سایر گونه ها ( مثل گونه علمی_تخیلی، جنایی، درام عاشقانه، فلسفی یا....) ایجاد لذت، هیجان یا تامل و ژرف نگریستن در مسائل هستی شناختی نیست، هر چند که می تواند در دل خود تمام این اهداف را نیز دنبال کند؛ اما آن طور که گفته شد، گونه ادبیات دفاع مقدس بازنمایی برهه ای واقعی از تاریخ معاصر ایران است که شاید  مهمترین ویژگی آن سندیت تاریخی آن نباشد. حال چرا ما از عبارت «دفاع» یاد می کنیم در حالی که به سادگی می توانیم کلمه«جنگ» را بکار ببریم. در واقع پرسش اینجاست که چه مقوله یا مقولاتی ادبیات « دفاع مقدس» را از «ادبیات جنگ» در مفهوم کلی آن جدا می کند و چرا ما با این غلظت بر مستندات تاریخی در روایت ادبی تاکید می کنیم؟  شاید مهمترین دلیل آن فلسفه و معنای جنگ در این دو گونه ادبی باشد. جنگ میان ایران و رژیم بعث عراق نمونه روشنی از تجاوز و دسیسه چینی برای اشغال کشور ما و تحت  سلطه درآوردن آن توسط کشوری بیگانه بود. آن چیزی که دانستن اش از اهمیت بالایی برخوردار است موضوع تجاوز و اشغالگری است و از این روست که از آن با عنوان « دفاع » یاد می کنیم. در حالی که با یک بررسی اجمالی پیرامون داستان ها و رمان های جنگی در سرتاسر جهان ما چندان با چنین فضایی روبرو نمی شویم. معمولا رمان های جنگی معروف جهان، موضعی ضد جنگ دارند. این آثار ترسیم کننده تاریکی و سیاهی جنگ برای مردمی است که ناخواسته در آن درگیر شده اند. نوعی از پوچی، نا امیدی، احساس  آخر زمانی و بازیچه شدن زندگی انسان های معمولی در سیاست بازی حکومت های قدرت طلب، در تمامی این آثار به چشم می خورد . اکثر این رمان ها نکبت، ویرانی و تخریب عظیمی  که  جنگ ها به دنبال خود دارند را به نمایش می گذارند. آنها به ما نشان می دهند که جنگ برای مردم عادی و سربازان و گاه  حتی برای نیرو های نظامی هیچ غایت و هدفی ندارد؛آثاری که نشان می دهند چگونه توده های عظیم مردم وسیله و ابزار دست قدرت طلبان  و میل به کشور گشایی سیاست مداران می شوند  و مجبوراند بدون هیچ هدف و معنایی به روی یکدیگر آتش گشوده یکدیگر را نابود کنند.این آثار  همواره با پایانی تلخ و بی معنا کل مفهوم و ضرورت وقوع جنگ را زیر سوال می برند و خط بطلانی بر میل به جنگ طلبی و روحیات خشونت گرای انسان ها می کشند. نمونه ای از بهترین رمان های جنگی که می توان به روشنی چنین پیرنگ هایی را در آنها یافت ؛ رمان « در دل تاریکی»"جوزف کونراد" است  که از دیدگاه نظامیان و سربازان حاضر در جنگ ویتنام روایت می شود و تباهی و نابودی ای که این جنگ به بار آورده را با قدرت و ظرافت تمام ترسیم می کند، یا رمان مشهور «شوایک،سرباز غیور» اثر "یاروسلاو هاشک" که روایتگر بی معنایی و مضحک بودن  جنگ از دیدگاه سربازی بنام "شوایک"  است .از طرف دیگر این نوشته ها بیانگر زوال انسانیت و تُهی شدن آدم ها از شرافت و ارزش های عمیق انسانی شان  هستند. اتفاقی که درگیرشدن در جنگی بی معنا و بی سرانجام تنها دلیل آن است. 

اما از این سو رمان ها و داستان هایی که در حوزه «دفاع مقدس» نوشته شده اند سرشار از مفاهیم عمیق انسانی و ارزش های والای بشری هستند. دفاع از حیثیت و شرف یک ملت با جان فشانی ها و از خود گذشتگی های رزمندگانی رقم می خورد که دل در گرو میهن، انقلاب و مردم شان دارند. در واقع این خود توده های مردم هستند  که بطور داوطلبیانه به جبهه های جنگ می روند و با روحیه ای به دور از هر گونه غرور و میل به سلطه گری تنها می کوشند از آب و خاک، آبرو ، عزت و شرف خود در مقابل تجاوز دشمن بیگانه حفاظت و حراست کنند.آنها با کمترین امکانات، در شرایطی نابرابر سالها دربرابر تجاوز های  رژیم بعثی  مقاومت کرده و اجازه دست درازی  به حتی یک وجب از خاک کشور را به آنها ندادند. 
طبیعتا این گونه ادبی می تواند سرشار از امکان ها و ظرفیت های روایی پنهان باشد، اتفاقاتی که در طول هشت سال جنگ مداوم برای سرزمین ما رخ داده، برخوردار از مضامین و داستان هایی بیشماری است که  هر کدام می توانند دست مایه داستان ها و رمان های اثر گذاری قرار گیرند، از شکل گرفتن روابط انسانی و عاطفی تا از خودگذشتگی ها، جان فشانی ها و مقاومت هایی که در اسارت اتفاق افتاده  و... هر کدام می توانند با دقت پرداخت شده و به تصویر کشیده شوند. به نظر می رسد که این گونه ادبی باوجود این که امروزه با اندکی بی مهری نویسندگان کشورمان روبرو شده، اما همچنان ظرفیت های زیادی را در خود جای داده است. مثلا ما هنوز حجم زیادی از ناشنیده هایی داریم که شاهدان عینی جنگ در سینه خود نگه داشته اند و این وظیفه نویسنده های این مرزو بوم هست که آنها از چنگ فراموشی نجات دهند. از آنجا که در ادبیات داستانی انتقال معنا بواسطه پیرنگی داستانی صورت می گیرد گسترش نظریه پردازی پیرامون این گونه ادبی می تواند به تنوع بیشتری در آن بیانجامد و جان تازه ای در کالبد ادبیات دفاع مقدس بدمد. برای مثال، همانطور که اشاره شد استفاده از روایت های مستند جانبازان و ایثارگران، اسرا و آزادگان خود حوزه ای است که می تواند حاوی بیشمار پیرنگ داستانی جالب توجه باشد، داستان هایی که گاه با اقبال مخاطب عامه در وسیعترین شکل آن مواجه شده اند. برای نمونه می توان به آثاری نظیر «زمین سوخته» از نویسنده نام آشنا"احمد محمود"«نخل های بی سر» از "قاسمعلی فراست"«هلال پنهان» از"اصغر شیرزادی" و «فال خون» نوشته "داوود غفارزادگان" اشاره کرد که تنها نمونه کوچکی از آثاری هستند که در حوزه ادبیات دفاع مقدس و ژانر جنگ به رشته تحریر درآمده اند و اکثرا برگرفته از خاطرات و روایات جانبازان و اسرای جنگ هستند.
حضور جنگ در ادبیات داستانی به قدمت تاریخ ادبیات داستانی است، «ایلیاد اودیسه» هومر، سروده های حماسی درباره جنگ های پولوپونزی، «انه اید» ویرژیل و در سده اخیر «جنگ و صلح تولستوی» از  بزرگترین آثاری هستند که هر کدام به شیوه خود  با استفاده از زبان حماسی و تهییج کننده تلاش بشر  برای نمایش قهرمانی ها و رشاد های جنگ آوران را نشان می دهند. جنگ هایی که حتی نمی توان با قاطعیت بر حقانیت آنها انگشت گذراد. حال که ما چنین تجربه تاریخی را پشت سر گذاشته ایم، تجربه ای که تحولی عظیم در فهم و بینش همه ما نسبت به خودمان، سرزمین مان و مردم مان ایجاد کرده؛این وظیفه بر عهده نویسندگان و ادیبان کشور است که این مسیر را غنی تر و پر بار تر کنند تا همچنان ادبیات دفاع مقدس با درخشندگی بی بدیلش به مسیر خود ادامه دهد.

 نویسنده: سهراب جعفری توحیدی

فایل های ضمیمه :

فایل های ضمیمه :

نظرات کاربران
نظر شما
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران :
لطفاً کد امنیتی که در عکس نشان داده شده، را وارد کنید کد امنیتی :